Στα μονοπάτια της Ιστορίας: Το «πέρασμα της Νιάλας» από το ΔΣΕ τον Απρίλη του 1947

Εν όψει των κινητοποιήσεων στα Άγραφα, και του οδοιπορικού στη Νιάλα την Κυριακή 5 Ιούλη, το παρακάτω σημείωμα (που αποτελεί απόσπασμα μιας υπό διαμόρφωση συλλογικής εργασίας για το ΔΣΕ) παρουσιάζει κάποιες πτυχές της "πορείας της Νιάλας" από το ΔΣΕ τον Απρίλη του 1947.

Το «πέρασμα της Νιάλας» από το ΔΣΕ τον Απρίλη του 1947

Την άνοιξη του 1947 ο ΔΣΕ έχει καταφέρει να αναπτύξει πολεμική δράση σε όλη σχεδόν την ηπειρωτική χώρα. Ιδιαίτερα πλούσια είναι η δράση που αναπτύσσουν τα Αρχηγεία Ανταρτών στη Ρούμελη, τη Θεσσαλία, την Ήπειρο, την Κεντρική και Δυτική Μακεδονία, τη Θράκη, την Πελοπόννησο∙ ο ΔΣΕ, που στα μέσα του 1947 φτάνει να προσεγγίζει πανελλαδικά τους 15 με 20 χιλιάδες μαχητές και μαχήτριες, μπορεί πλέον να αντιμετωπίζει σαν ίσος προς ίσο, ακόμα και σε μάχες εκ παρατάξεως, σημαντικές δυνάμεις του κυβερνητικού στρατού και της εθνοφυλακής, να διαλύει μονάδες χωροφυλακής και παρακρατικές συμμορίες, να ανταπεξέρχεται συνδυασμένων εκκαθαριστικών επιχειρήσεων και να δημιουργεί εκτεταμένες ζώνες αντάρτικης κυριαρχίας.

Επιχειρώντας να αντιμετωπίσει αποφασιστικά τη δυναμική που εμφανίζει ο ΔΣΕ, λίγους μόνο μήνες μετά την ίδρυση του, ο κυβερνητικός στρατός θα πραγματοποιήσει από τα μέσα της άνοιξης ως το φθινόπωρο του 1947 την πρώτη μεγάλης κλίμακας εκκαθαριστική επιχείρηση εναντίον του. Η επιχείρηση θα λάβει την κωδική ονομασία Τέρμινους, και το στρατιωτικό της σχεδιασμό και επίβλεψη θα αναλάβουν οι κορυφαίοι στρατιωτικοί σύμβουλοι της αμερικάνικης και αγγλικής πρεσβείας στην Αθήνα. Η βασική διαφορά της επιχείρησης Τέρμινους από τις προηγούμενες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις εναντίον του ΔΣΕ, ήταν ότι ο Στρατός θα χρησιμοποιήσει συγκεντρώσεις δυνάμεων πολύ μεγαλύτερες από τις τοπικές, προκειμένου να καλύπτει τα κενά που εμφάνιζε η διάταξη του κατά την κίνηση του και τα οποία επέτρεπαν τη διείσδυση των τμημάτων του ΔΣΕ και τη δράση του στα μετόπισθεν. Απώτερος του στόχος η δημιουργία ενός στεγανού κλοιού στις υπό εκκαθάριση περιοχές, ο οποίος θα εξασφάλιζε την περικύκλωση και τη συντριβή των δυνάμεων του ΔΣΕ.

Κάτι τέτοιο όπως ήταν επόμενο, επέβαλε στο ΔΣΕ να αναπροσαρμόσει την έως τότε στρατηγική του, επιταχύνοντας τις ήδη καταβαλλόμενες προσπάθειες της συγκέντρωσης δυνάμεων, στα πλαίσια της δρομολογούμενης μετατροπής του από «ένα σύνολο αντάρτικων ομάδων σε τακτικό στρατό». Μέσα από τη δοκιμασία της εκκαθαριστικής επιχείρησης Τέρμινους, ο ΔΣΕ περνά σε ένα νέο, αναβαθμισμένο, επίπεδο στρατιωτικής τακτικής. Για να κατανοήσει κανείς την έκταση των επιχειρήσεων, και ως εκ τούτου τη φύση του αγώνα που διεξήγαγε ο ΔΣΕ, επιγραμματικά αναφέρουμε ότι θέατρο συγκρούσεων, κατά την παραπάνω περίοδο, έγινε, μόνο, στην πρώτη φάση  της επιχείρησης Τέρμινους (5-30 Απρίλη 1947), μια εκτεταμένη ζώνη με περίμετρο άνω των 300 χλμ., η οποία ξεκινούσε στα βόρεια από το δρόμο Ιωαννίνων Τρικάλων, συνεχιζόταν στα δυτικά στα Τζουμέρκα και τον Αχελώο, στα νότια από το Δομοκό και τα Άγραφα και στα δυτικά στα κράσπεδα της θεσσαλικής πεδιάδας και σε όλο της το ύψος.

Στο ξεκίνημα αυτής της φάσης, θα διαδραματιστεί στα Άγραφα μια από τις πιο τραγικές όσο και ηρωικές σελίδες στην ιστορία του ΔΣΕ, αυτής που έμεινε γνωστή ως η «πορεία της Νιάλας». Ύστερα από σκληρές μάχες στο οροπέδιο της Νευρούπολης Αγράφων (τη σημερινή λίμνη Πλαστήρα), ένα τάγμα του ΔΣΕ, με 350 – 400 μαχητές, θα βρεθεί υπό τον ασφυκτικό κλοιό τριών εχθρικών ταξιαρχιών. Καταδιωκόμενο θα ελιχθεί προς τα ενδότερα των Αγράφων προς τα χωριά Πετρίλια και Μεγάλα Βραγγιανά. Η κατάσταση που προδιαγράφεται είναι κρίσιμη. Μοναδική διέξοδος για τη μετάβαση των τμημάτων του ΔΣΕ σε ασφαλές θέσεις βορειότερα, όπου θα μπορούσαν να ενωθούν με τμήματα του Αρχηγείου Θεσσαλίας, είναι το πέρασμα του αυχένα της Νιάλας, υψόμετρου 2000 μέτρων. Κάτω από διαρκή πίεση και έχοντας μαζί τους ένα σημαντικό αριθμό άοπλων πολιτικών στελεχών, καθώς και εκατοντάδες αριστερούς και δημοκρατικούς πολίτες που είχαν εγκαταλείψει τις εστίες τους για να αποφύγουν την εξόντωση από τα εφορμώντα κυβερνητικά στρατεύματα και τις παρακρατικές συμμορίες, οι δυνάμεις του ΔΣΕ συγκροτούν μια μεγάλη φάλαγγα που ξεκινά την Μ. Παρασκευή 11 Απρίλη την δύσκολη πορεία της.

Κάτω από ιδιαίτερα αντίξοες καιρικές συνθήκες, βροχή αρχικά και στη συνέχεια πυκνό χιόνι, πάνω από 1200 αγωνιστές και αγωνίστριες, βαδίζουν στα ανεμοδαρμένα μονοπάτια των Αγράφων αναζητώντας το πέρασμα προς την ελευθερία.

«Σχηματίσαμε μια μεγάλη φάλαγγα, βαδίζοντας ο ένας πίσω απ’ τον άλλο. Μπροστά ήταν τα ένοπλα τμήματα, στη μέση οι πολιτικές οργανώσεις κι ο άμαχος πληθυσμός και οπισθοφυλακή πάλι ένα τμήμα ένοπλο, ο λόχος του Ερμή… Η πορεία στο μονοπάτι, που όσο ανεβαίναμε τόσο πιο πολύ το σκέπαζε το στρώμα του χιονιού, γινόταν όλο και πιο δύσκολη. Ένα παραπάτημα πάνω στην πέτρα, που είχε πιάσει γυαλί απ' το παγωμένο χιόνι και μπορούσες να βρεθείς στο βάθος της χαράδρας, χωρίς καμιά ελπίδα επιστροφής. Βαδίζαμε, κρατώντας ο ένας τον άλλον απ' τη χλαίνη, απ' το σακάκι, απ' τα χέρια[.. .]Κουράγιο σύντροφοι! Προχωράτε κοντά – κοντά. Να κρατιέστε ο ένας απ’ τον άλλον. Μην κόβετε τη φάλαγγα θα περάσουμε! Μετά τον αυχένα θα έχουμε κατήφορο. Κουράγιο! [...]Μια ανθρώπινη αλυσίδα, που πάλευε, με πείσμα, να νικήσει αυτή την ξαφνική, την αναπάντεχη οργή της φύσης. Χιόνι και αέρας και παγωνιά θανατερή, στα μέσα του Απρίλη... Είδα δίπλα μου αντάρτες και πολίτες να πέφτουν και να πεθαίνουν σε ένα λεφτό. Έβγαζαν απ' τα ρουθούνια τους λίγο αίμα, τρεμόπαιζαν για μια στιγμή τα βλέφαρα και σε λίγο ήταν νεκροί. Πρέπει, από τον παγωμένο αέρα που αναπνέαμε, να πάθαιναν κάποια ψύξη στο στήθος, να έσπαγαν τα πλεμόνια τους!..» [1]

Μετά από δύο μέρες υπεράνθρωπης πάλης ο κύριος όγκος της στρατιωτικής φάλαγγας θα κατορθώσει, με απώλειες, να περάσει το διάσελο της Νιάλας, βγαίνοντας σε ασφαλείς, από τη χιονοθύελλα και τα εχθρικά πυρά, θέσεις. Ένας λόχος ωστόσο, πλαισιωμένος από πολλούς αμάχους, δεν θα τα καταφέρει. Ακολουθώντας λάθος μονοπάτι θα ξεκόψει από την υπόλοιπη δύναμη της φάλαγγας, προχωρώντας μέσα σε πολικές θερμοκρασίες και με ελάχιστη ορατότητα προς τις κορυφές των Αγράφων όπου και θα συναντηθούν, σε μια ίσως από τις πιο εμβληματικές στιγμές του Εμφυλίου Πολέμου, με τμήμα του κυβερνητικού στρατού που εκτελούσε χρέη φρούρησης των περασμάτων των Αγράφων. Θα ακολουθήσουν μοναδικές στιγμές, αλληλοκατανόησης και βαθιάς ανθρώπινης αλληλεγγύης.

«Σαστισμένοι οι φαντάροι, κοιτάνε τους μαχητές του ΔΣΕ να κατεβάζουν τους γυλιούς τους και ν' αποθέτουν τα όπλα τους σαν νάταν παλιοί γνώριμοι ή νοικοκύρηδες στις σκηνές. Παίρνουν κι αυτοί θάρρος. Ξεκουκουλώνονται. - Είμαστε αδέλφια, λένε, μη μας πειράξετε, ούτε εμείς θα σας πειράξουμε.- Αδέρφια, αδέρφια, απαντάνε οι δικοί μας». [2]

Μια άτυπη ανακωχή έχει σημειωθεί! Οι στρατιώτες προσφέρουν στους αντάρτες τρόφιμα, κονιάκ, κουβέρτες και απλά λαϊκά λόγια αλληλεγγύης. Το ίδιο θα γίνει και από την πλευρά των ανταρτών. Η ανακωχή θα κρατήσει όμως μόνο για λίγες ώρες. Το ξημέρωμα της επομένης ο κυβερνητικός στρατός, κάτω από τις διαταγές των αξιωματικών του, θα ξαναπάρει το ρόλο του, ως απάνθρωπος διώκτης του λαού και των αγωνιστών του. Όσοι μαχητές του ΔΣΕ και πολίτες δεν θα κατορθώσουν, δίνοντας μάχη με τους αντιπάλους τους, έγκαιρα να απαγκιστρωθούν από τη συγκεκριμένη θέση, θα δουν τη φιλοξενία που είχαν γνωρίσει στα στρατιωτικά αντίσκηνα να μετατρέπεται σε δόκανο.

31 αγωνιστές και αγωνίστριες, πολλοί από αυτούς ημιλιπόθυμοι από το κρύο και την πείνα, συλλαμβάνονται και βασανίζονται από τις στρατιωτικές αρχές. Τρεις εβδομάδες σχεδόν αργότερα στις 4/5/1947 δέκα από αυτούς θα καταδικαστούν σε θάνατο και θα εκτελεστούν στη Λαμία, ενώ οι υπόλοιποι θα καταδικαστούν σε ισόβια κάθειρξη. Ο θάνατος τους θα αποτελέσει μια ακόμα πράξη αντίστασης, μια ακόμα κατάθεση του μεγαλείου της ψυχής των κομμουνιστών λαϊκών αγωνιστών και αγωνιστριών. Στέκονται στο εκτελεστικό απόσπασμα όρθιοι, αγέρωχοι, χαμογελαστοί, με τη γροθιά τους υψωμένη. Και τραγουδάνε… «το τραγούδι τους». Το τραγούδι που έλεγαν τις προηγούμενες μέρες στην απομόνωση: «Για μια ιδέα ευγενική δίνουμε τη ζωή μας, χαρά σ' αυτόν που παρατά για μια τιμή τον κόσμο».

Τα μέλη του εκτελεστικού αποσπάσματος, απλοί φαντάροι, βλέποντας απέναντι τους το μεγαλείο, αρνούνται να εκτελέσουν τη διαταγή. Τη λύση τελικά θα δώσουν οι συνήθεις ύποπτοι, Μάυδες και χωροφύλακες. Τελευταία πέφτει η φλογερή κομμουνίστρια αγωνίστρια Βαγγελίτσα Κουσιάντζα, δασκάλα από τον Παλαμά Καρδίτσας, βροντοφωνάζοντας : « Ο λαός δε θα μας ξεχάσει. Ζήτω το ΚΚΕ!»

[1] Βασίλη Φυτσιλή, «Βαγγελίτσα Κουσιάντζα», εκδ. Σύγχρονη Εποχή.

[2] Μ. Μούστου, Νιάλα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή.

Προσθέστε περισσότερες πληροφορίες

To μέγιστο μέγεθος των αρχείων είναι 16ΜΒ. Επιτρέπονται όλες οι γνωστές καταλήξεις αρχείων εικόνας,ήχου, βίντεο. ΠΡΟΣΟΧΗ! Για να υπάρχει η δυνατότα embed ενός video πρέπει να είναι της μορφής mp4 ή ogg.

Νέο! Επιλέξτε ποιά εικόνα θα απεικονίζεται στην αρχή του σχόλιου.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License