Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΣΤΟΝ ΜΑΡΞ

ΜΕ ΤΑ ΚΥΡΙΟΤΕΡΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΑ "ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ - ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ" ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΠΡΩΙΜΑ ΓΡΑΦΤΑ ΤΟΥ ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

"Τούτο το βιβλίο περιέχει κυρίως αποσπάσματα από τις σπουδαιότερες φιλοσοφικές εργασίες του Καρλ Μαρξ, τα "Οικονομικά - Φιλοσοφικά Χειρόγραφα" (1844) και τη "Γερμανική Ιδεολογία" (1845-1846), που στη συγκεφαλαίωση αυτή επιζητούν να δώσουν την εικόνα του ανθρώπου στην οποία πίστευε ο Μαρξ."

 

Πρόλογος

 

Ή παραποίηση της σκέψης τοδ Μάρξ

Τό γεγονός δτι στην παρανόηση καί στήν παραμόρφω­ση των θεωριών δέν εχει τεθεί κανένα δριο, καί τοϋτο μάλιστα σέ μιά έποχή πού οί πηγές είναι σ’ δλους προσι­τές, άποτελεϊ ιδιαίτερη ειρωνεία τής ιστορίας. Τό πιο δρα­στικό παράδειγμα γιά τό φαινόμενο τοϋτο είναι κείνο πού συνέβη τις τελευταίες δεκαετίες στη θεωρία τοϋ Κάρλ Μάρξ. Ό Μάρξ κι ό μαρξισμός άναφέρονται συνέχεια: στον τύπο, στούς λόγους των πολίτικων, σέ βιβλία καί άρθρα άναγνωρισμένων κοινωνιολόγων καί φιλοσόφων ώστόσο φαίνεται δτι οί πολιτικοί καί οί άνθρωποι τών έφημερίδων, έκτος άπό μερικές έξαιρέσεις, δέν έχουν ρί­ξει ποτέ εστω καί μιά ματιά σέ μιά άράδα τοϋ Μάρξ, καί δτι οί κοινωνιολόγοι είναι ικανοποιημένοι μέ μιά έλά- χιστη γνώση τοϋ Μάρξ. Προφανώς δταν συμπεριφέρον- ται σάν ειδικοί σ’ αύτό τον τομέα αισθάνονται άπόλυτα σίγουροι, μιας καί κανένας έπιστήμονας πού έχει κύρος καί υπόληψη στο χώρο τής κοινωνικής έρευνας δέ θά σκεφτεΐ νά διαμφισβητήσει τις άσχετες διαπιστώσεις τους[1].

 

’Ανάμεσα σ’ δλες τις παρανοήσεις πιθανότατα καμιά δεν είναι πιο διαδομένη άπό τήν ιδέα τοϋ «ύλισμοϋ» τοΟ Μάρξ. Υποθέτουν δτι δ . Μάρξ πίστευε πώς τό άνώτερο ψυχολογικό κίνητρο τοϋ άνθρώπου είναι ή έπιθυμία του για χρηματικό κέρδος καί γιά ώνεση, καί πώς ή έπιδίωξή του γιά τό μέγιστο δυνατό κέρδος άποτελεϊ τήν κύρια ώ­θηση στήν προσωπική του ζωή καί στή ζωή τοΰ άνθρώπι- νου είδους. Σ’ αύτή τή σκέψη άντιστοιχεΐ ή έπίσης πλα-

 

τιά διαδομένη ύπόθεση δτι δ Μάρξ παραμελεί τή σημα­σία τοΟ άτόμου, δτι δέν εδειξε οϋτε προσοχή οϋτε κα­τανόηση γιά τις πνευματικές άνάγκες του άνθρώπου καί δτι τό «Ιδανικό» του ήταν ό καλοθρεμμένος καί καλοντυ­μένος άλλά «χωρίς αισθήματα» άνθρωπος. Ή κριτική πού άσκησε δ Μάρξ στή θρησκεία συνταυτίστηκε μέ τήν άρνηση δλων τών πνευματικών άξιων, καί τοϋτο φαινόταν άκόμα προφανέστερο σ? δλους έκείνους, πού πιστεύουν δτι προϋπόθεση τοϋ πνευματικοϋ προσανα­τολισμού είναι ή πίστη στο Θεό.

Μέ άφετηρία τις ύποθέσεις αύτές γίνεται μετά ή έπε- ξεργασία τοϋ σοσιαλιστικού παράδεισου τοϋ Μάρξ, ένός παράδεισου δπου έκατομμύρι'α άνθρωποι είναι ύποταγμέ- νοι σέ μιά πανίσχυρη γραφειοκρατία, άνθρωποι πού έχουν άρνηθεΐ τήν έλευθερία τους, εστω κι αν ίσως τήν άντάλ- λαξαν μέ τήν Ισότητα- αύτά τά άπό ύλική άποψη «ικα­νοποιημένα» άτομα έχουν χάσει τήν άτομικότητά τους κι έχουν μετατραπεϊ μ’ επιτυχία σέ έκατομμύρια δμοιό- μορφα ρομπότ καί αύτόματα πού κυβερνιούνται άπό μιά μικρή έλΐτ καλύτερα ταϊσμένων ήγετών.

Άρκεΐ νά πει κανείς δτι αύτή ή εικόνα πού χρησιμο­ποιείται γιά τόν «υλισμό» τοϋ Μάρξ — πού καθρεφτίζει μιά άντιπνευματική τάση καί τήν έπιθομία γιά δμοιομορ- φία καί ύποταγή — είναι άναμφίβολα νόθα. Ό στόχος τοϋ Μάρξ ήταν ή πνευματική χειραφέτηση τοϋ άνθρώπου, ή άπελευθέρωσή του άπό τά δεσμά τής οίκονομικής κα­θήλωσης, ή άνασύσταση τής άνθρώπινης καθολικότη- τάς του, ετσι πού νά μπορέσει νά βρεθεί σ’ ένότητα καί άρμονία μέ τούς συνανθρώπους του καί μέ τή φύση. Ή φιλοσοφία τοϋ Μάρξ στήν επιστημονική μή - θρησκευ­τική γλώσσα ήταν ενα καινούργιο καί ριζοσπαστικό βή­μα πρός τά έμπρός μέσα στήν παράδοση τοϋ προφητικού μεσσιανισμού’ άποσκοποϋσε στήν πλήρη πραγμάτωση τοϋ άτομικισμοϋ, δηλαδή τοϋ στόχου έκείνου πού καθο­δήγησε τή δυτική σκέψη άπό τήν ’Αναγέννηση καί τή Μεταρρύθμιση μέχρι βαθιά μέσα στο δέκατο ’ένατο αιώνα.

 

Ή είκόνα αύτή άναμφίβολα θα σοκάρει πολλούς ά- ναγνωστες γιατί είναι άσυμβίβαστη μέ τις ιδέες γιά τόν Μάρξ, μέ τις όποιες έχουν εξοικειωθεί ίσαμε τώρα. "Ο­μως προτοΰ προχωρήσω στήν τεκμηρίωσή της θά ’θελα νά τονίσω τήν είρωνεία πού ύπάρχει στο γεγονός δτι ή περιγραφή των στόχων τοϋ Μάρξ καί τοϋ περιεχομένου το,ϋ δράματός του γιά τό σοσιαλισμό, ταιριάζει σχεδόν άπόλυτα στή σημερινή καπιταλιστική κοινωνία τής Δύ­σης. Οί ένέργειες τής πλειοψηφίας τών άνθρώπων έχουν σάν κίνητρό τους τήν έπιθυμία γιά μεγαλύτερα ύλικά κέρδη, γιά άνεση καί γιά πράγματα τής «έξεζητήμένης κατανάλωσης»: ή έπιθυμία αύτή περιορίζεται μόνο άπό . τήν άπαίτηση γιά άσφάλεια καί γιά άποφυγή τών κινδύ­νων. Τόσο στή σφαίρα τής παραγωγής δσο καί στή σφαί­ρα τής κατανάλωσης ή ικανοποίησή τους μεγαλώνει μέ μιά ζωή πού ρυθμίζεται καί χειραγωγείται άπό τό κρά­τος, τούς μεγάλους συνασπισμούς και τίς έκάστοτε γρα­φειοκρατίες τους· έχουν φτάσει σ’ ενα έπίπεδο άνέσεων, πού έχει άφανίσει σχεδόν κατά κράτος τήν άτομικότη- τα. Είναι, γιά νά χρησιμοποιήσουμε τήν έκφραση τοϋ Μάρξ, άνίκανο «άνθρώπινο έμπόρευμα», πού ύπήρετεϊ ισχυρές καί αύτόνομες μηχανές. Είναι ζήτημα αν ή πρα­γματική είκόνα τοϋ καπιταλισμοϋ στά μισά τοϋ είκοστοΰ αίώνα διαφέρει καθόλου άπό τήν καρικατούρα τοϋ μαρ­ξιστικού σοσιαλισμού, δπως τήν έχουν ιχνογραφήσει οί Αντίπαλοί του.

Σχεδόν πιό έκπληκτικό άκόμα είναι τό γεγονός δτι άνθρωποι πού κατηγορούν μέ πάθος τόν Μάρξ έξαιτίας τοϋ «ύλισμοϋ» του, προσβάλλουν τό σοσιαλισμό σάν έ- ξωπραγματικό, έπειδή δέν άναγνωρίζει πώς τό μοναδικό δραστικό κέντρισμα γιά νά έργαστεΐ ό άνθρωπος είναι ή έπιθυμία του γιά ύλική έπιτυχία. Δύσκολα θά μποροϋσέ νά καταδειχτεϊ καλύτερα ή άπεριόριστη Ικανότητα τοϋ άνθρώπου νά άρνεϊται, δπως τόν βολεύει, τρανές άντιθέ- σεις μέ ψυχολογική «όρθολογοποίηση». Οί ίδιοι ακρι­βώς λόγοι πού ύποτίθεται πώς άποδεικνύουν δτι οί Ιδέες τοϋ Μάρξ είναι άσυμβίβαστες μέ τή θρησκευτική καί πνευματική μας παράδοση καί οί όποιοι χρησιμοποιοΰν- ται γιά νά προασπίσουν το τωρινό μας σύστημα κατά τοϋ Μάρξ, χρησιμοποιούνται ταυτόχρονα άπ’ τούς ίδιους άνθρώπους γιά ν’ άποδείξουν δτι δ καπιταλισμός άντι- στοιχεϊ στήν άνθρώπινη φύση καί κατά συνέπεια είναι πολύ άνώτερος άπό τό «μή - ρεαλιστικό» σοσιαλισμό.

Έγώ θά προσπαθήσω νά καταδείξω μόνο τά παρακά­τω: 1. Αύτή ή έρμηνεία του Μάρξ είναι λαθεμένη γιατί ή μαρξιστική θεωρία δέν ισχυρίζεται δτι τό βασικό κί­νητρο πού ώθεΐ τόν άνθρωπο είναι ή έπιδίωξή του γιά ύλικό κέρδος- 2. ό πραγματικός στόχος τοδ Μάρξ είναι ή άπελευθέρωση τοϋ άνθρώπου άπό τήν πίεση των οικονομικών άναγκών, ώστε νά μπορέσει — κι αύτό εχει άποφασιστική σημασία — νά άναπτύξει δλη του τήν άν- θρωπιά. Ή σπουδαιότερη μέριμνα τοϋ Μάρξ είναι δηλα­δή ή άτομική χειραφέτηση τοϋ άνθρώπου, ή ύπερνίκηση τής άποξένωσης, ή παλινόρθωση τής ικανότητάς του νά τεθεί σέ πλήρη όμοφωνία πρός τόν άνθρωπο καί πρός τή φύση. Πιστεύω άκόμα πώς ή φιλοσοφία τοϋ Μάρξ άποτελεϊ ενάν πνευματικό υπαρξισμό σέ έπιστημονική γλώσσα καί, άκριβώς έπειδή έχει μιά πνευματική ποιό­τητα, βρίσκεται σέ άντίθεση πρός τήν ύλιστική πράξη καί πρός τήν ελαφρά μόνο καλυμμένη ύλιστική φιλοσο­φία τής έποχής μας. Ό στόχος τοϋ Μάρξ, πού είναι σο­σιαλισμός θεμελιωμένος πάνω στή θεωρία του γιά τόν άνθρωπο, είναι, μέ τή γλώσσα τοϋ δέκατου ένατου αιώνα, ουσιαστικά ένας προφητικός μεσσιανισμός.

Πώς είναι τότε δυνατό νά παρανοεΐται τόσο καθο­λικά ή φιλοσοφία τοϋ Μάρξ καί νά διαστρέφεται στό άν- τίθετό της; Γιά τοϋτο ύπάρχουν διάφοροι λόγοι. Ό πρώ­τος και πιο φανερός λόγος είναι ή καθαρή άγνοια. Είναι προφανές δτι τά ζητήματα τοϋτα δέν τά πραγματεύονται τά πανεπιστήμια, δέν ύποβάλλονται σέ καμιά κριτική έξέταση καί γιαυτό ίσως νά νομίζουν πολλοί πώς έχουν τό έλεύθερο νά λένε καί νά γράφουν δ,τι τούς κατεβαίνει δίχως νά ’χουν όποιαδήποτε γνώση τών πραγμάτων. Δέν ύπάρχουν Αναγνωρισμένες αυθεντίες πού θά έπέμεναν στό σεβασμό τών γεγονότων καί στήν άλήθεια. Όλοι αισθάνονται πώς έχουν τό δικαίωμα νά μιλάνε γιά τόν Μάρξ χωρίς νά τόν έχουν διαβάσει ποτέ, ή τουλάχιστο .νά ’χουν διαβάσει τόσα, δσα χρειάζονται γιά ν’ Αποκτή­σει κανείς μιά Αντίληψη τοϋ πολύ σύνθετου, δύσκολου καί λεπτολόγου συστήματος τής σκέψης του.

Ένας δεύτερος σπουδαίος λόγος γιά τήν παρανόηση τοϋ Μάρξ συνίσταται στό γεγονός δτι οί Ρώσοι κομμου­νιστές οίκειοποιήθηκαν τή θεωρία του Μάρξ και έπι- δίωξαν νά πείσουν τόν κόσμο πώς ή πράξη καί ή θεωρία τους Ακολουθεί τή σκέψη του. Μολονότι δέ συμβαίνει κάτι τέτοιο, ή Δύση Αποδέχτηκε τις θέσεις τής προπα­γάνδας τους καί είναι πεισμένη δτι ή στάση τοϋ Μάρξ Ανταποκρίνεται στή ρωσική άποψη καί πράξη. Ο! Ρώσοι κομμουνιστές δέν είναι ώστόσο οί μόνοι πού φταίνε γιά τή λαθεμένη ερμηνεία τοϋ Μάρξ. Ένώ τούς Ρώσους τούς χαρακτηρίζει ή ώμή περιφρόνηση τής προσωπικής Αξιο­πρέπειας καί τών Ανθρωπιστικών Αξιών, πολλοί Αντικομ- μουνιστές καί ρεφορμιστές σοσιαλιστές, συμμερίζονται τή νόθα έρμηνεία τοϋ Μάρξ σάν προασπιστή ενός οίκο- νόμιστικοϋ-ήδονιστικοϋ ύλισμοϋ. Οί λόγοι δέν είναι δύσκολο νά Ανακαλυφθοϋν. "Αν καί ή θεωρία τοϋ Μάρξ ήταν μιά κριτική τοϋ καπιταλισμού, ώστόσο πολλοί άπό τούς όπαδούς του ήταν τόσο βαθιΑ διαποτισμένοι Από τό πνεϋμα τοϋ καπιταλισμού, πού έξηγοϋσαν τούς ειρμούς τής σκέψης τοδ Μάρξ μέ τίς οίκονομιστικές και ύλιστι- κές εννοιες πού επικρατούν στό σύγχρονο καπιταλισμό. Οί Σοβιετικοί κομμουνιστές καθώς καί οί ρεφορμιστές σοσιαλιστές θεωρούσαν βέβαια τόν έαρτό τους έχθρό τοϋ καπιταλισμού, στήν πραγματικότητα δμως κατανοού­σαν τόν κομμουνισμό — ή τό σοσιαλισμό — μέσα Απ’ τό πνεϋμα τοϋ καπιταλισμού. ΓΥ αυτούς ό σοσιαλισμός δέν είναι μιΑ κοινωνία πού Ανθρώπινα διαφέρει θεμελια­κά Από τόν καπιταλισμό, ΑλλΑ μάλλον μιά μορφή καπι- ταλισμοϋ, στον όποιο ή έργατική τάξη έχει άνεβεΐ σ’ ενα άνώτερο κοινωνικό έπίπεδο· καθώς παρατήρησε κάποτε εΙρωνικά ό Ένγκελς, γι* αύτούς ό σοσιαλισμός είναι «ή τωρινή κοινωνία δίχως τις ατέλειες της».

Αύτές είναι οί λογικές καί φανερές αίτιες πού όδήγη- σαν στή διαστροφή τών θεωριών τοΟ Μάρξ. ’Αναμφισβή­τητα δμως ύπάρχουν καί παράλογες, συναισθηματικές αί­τιες πού συμβάλλουν σ’ αύτή τή διαστροφή. Ή Σοβιετι­κή Ρωσία άντιμετωπίζεται σάν ή άπόλυτη ένσάρκωση τοΰ κακοϋ κι έτσι οί ιδέες της παίρνουν τήν ίδιότητα τοϋ διαβολικού. ’Ακριβώς όπως τό 1914, όταν μέσα σέ άρκέ- τά σύντομο χρονικό διάστημα ό Κάιζερ καί οί «Οδννοι» θεωροϋνταν σάν ένσάρκωση τοϋ κακοϋ καί σ’ αύτό τό φαϋλο κύκλο συνυπολογιζόταν άκόμα καί ή μουσική τοϋ Μότσαρτ, ’έτσι καί τώρα οί κομμουνιστές πήραν τή θέση τοΰ Βεελζεβούλ καί τό δόγμα τους δέν εξετάζεται άντικειμενικά. Ό λόγος πού προβάλλεται συνήθως γιά νά δικαιολογήσει τό μίσος αύτό είναι ή τρομοκρατία πού άσκοϋσαν γιά πολλά χρόνια οί σταλινικοί. Ύπάρ­χουν δμως σοβαρότατοι λόγοι γιά ν’ άμφισβητηθεϊ ή ει­λικρίνεια τής έξήγησης αύτής: "Οταν οί ίδιες τρομοκρα­τικές καί άπάνθρωπες ένέργειες άσκήθηκαν άπ’ τούς Γάλ­λους στήν ’Αλγερία, άπ’ τόν Τρουχίλιο -στον "Αγιο Δο­μίνικο, άπό τόν Φράνκο στήν Ισπανία, δέν προκάλεσαν καμιά παρόμοια ήθική άπελπισία, ή μάλλον άκριβέστε- ρα δέν προκάλεσαν άπολύτως καμία. Καί παραπέρα: Στή μεταβολή (Vot τό άχαλίνωτο τρομοκρατικό σύστημα τοϋ Στάλιν στό αντιδραστικό άστυνομικό κράτος τοϋ Χρου- τσώφ δόθηκε πολύ μικρή προσοχή, αν καί θά ’πρεπε κα­νείς νά ύποθέσει δτι δλοι δσοι θεωρούν πραγματικά ση­μαντική τήν άνθρώπινη έλευθερία θά ’πρεπε νά άντιλη- φθοϋν καί νά χαροϋν γι’ αύτή τήν άλλαγή, γιατί μολονό­τι δέν είναι διόλου έπαρκής, ώστόσο άποτελεϊ τεράστια βελτίωση σέ σύγκριση μέ τήν ώμή τρομοκρατία τοΰ Στά­λιν. "Ολα αυτά μας κάνουν νά σκεφτοϋμε αν ή άγανάκτη- ση άπέναντι στή Ρωσία όφείλεται πραγματικά σέ ήθικά

 

καί Ανθρωπιστικά αισθήματα, ή μήπως Αντίθετα έχει τίς ρίζες, της στό γεγονός δτι ενα σύστημα πού δε γνωρίζε1 τήν Ατομική ιδιοκτησία στά μέσα παραγωγής θεωρείται Απάνθρωπο και Απειλητικό.

Είναι δύσκολο . νΑ ποϋμε ποιός Απ’ τούς παράγοντες πού Αναφέραμε παραπάνω εύθύνεται περισσότερο γιά τίς παραμορφώσεις καί τίς παρανοήσεις τής φιλοσοφίας τοΟ Μάρξ. Πιθανότατα ή σπουδαιότητά τους έξαρταται άπό τΑ διάφορα πρόσωπα και τίς πολιτικές όμάδες καί είναι Απίθανο νά ’ναι ενας Απ’ αυτούς ό μόνος ύπεύθυνος πα- ρΑγοντας.

 

 

[1]  Μιά λυπηρή, Αναπόφευκτη ώστόσο διαπίστωση είναι δτι αύτή ή δγνοια καί ή διαστροφή τοΟ Μάρξ άπαντιέται συχνότερα άπό κάθε άλλη δοτική χώρα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Θά πρέπει νά έπισημανθεΐ Ιδιαίτερα πώς στά τελευταία δεκαπέντε χρόνια στή Γερμανία καί Γαλλία έχουν άναβιώσει σ’ έξαιρετική έκταση οί συ­ζητήσεις γϊά τόν Μάρξ, καί μάλιστα ίδιαίτερα σχετικά μέ τά «Οί- κονομικά - Φιλοσοφικά Χειρόγραφα)) πού δημοσιεύονται σ’ αύτό τόν τόμο. Στη Γερμανία σ’ αύτή τή συζήτηση συμμετέχουν Ιδιαίτερα oi προτεστάντες Θεολόγοι. Θ’ άναφέρω προπάντων τις έξαίρετες «Με­λέτες τοΟ Μαρξισμού», έκδομένες άπ’ τόν Irving Fetscher, 2 τόμοι, J. C. Β. Mohr, Tubingen 1954 καί 1957. Μετά ύπάρχει ή έξαίρετη

Αρχεία:

από Αηδιασμένος 28/11/2016 10:15 μμ.


Ενδεικτικά παραθέτω:

"Ξέρουμε πως ο Μαρξ και ο ακόλουθός του Ένγκελς, ο οποίος πριν γνωρίσει τον Μαρξ είχε ενδιαφερθεί γενικά για τον σοσιαλισμό και είχε μελετήσει όλα τα σοσιαλιστικά ρεύματα από τον Γκόντγουιν και Όουεν μέχρι τον Μαξ Στίρνερ, επιδόθηκαν ήδη από το 1844 στη δυσφήμιση ή μάλλον μέσω μιας αλόγιστης κριτικής στην υποτίμηση όλων ανεξαιρέτως των αξιόλογων σοσιαλιστών της εποχής τους. Αυτή η ακατάπαυστη πολεμική εναντίων των αντιεξουσιαστών είναι μία επαρκής απόδειξη της επιρροής των ελευθεριακών ιδεών. ”

Ιστορία της Αναρχίας MaxNettlau (σελ 76) 

από Προπαγανδιστής νυφιτσας 29/11/2016 7:05 μμ.


Διαβασε τι έλεγε ο μπακουνιν γ την νυφιτσα και δες πόσοι αναρχικοί εκείνης της εποχής κρατούσαν αναλυσεις του μαρξ οπως ο καφιερο που μετέφρασε το κεφάλαιο (πράγμα που είχε ξεκινήσει κ ο μπακουνιν) κ ξεκολα το μπετόν αρμέ κεφάλι σου. Το θέμα είναι να μπορείς να κριτικάρει ς όχι να ακυρώνεις επειδή διαβασες ένα βιβλίο.αλλιως πάνε στο κκε.

από ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΣ (Homo-Naturalis.gr) 30/11/2016 1:17 μμ.


Erich Fromm (!)

Προτείνω, χρονιάρες μέρες που έρχονται, να αγοράσεις καμιά εικοσαριά αντίτυπα του βιβλίου και να τα στείλεις δώρο στα παιδιά του Περισσού, μπας και ξεστραβωθούν,αν το μελετήσουν (που αμφιβάλω). Να σταματήσουμε πια να ακούμε την άκρως αιρετική, αντικομμουνιστική-αντιμαρξιστική άποψη που στηρίζει το σταλινικο ΚΚΕ πως ο κομμουνισμός είναι...οικονομικό σύστημα.

Περίφημη η προσέγγιση τους θέματος,που δεν είναι φυσικά καινούρια. Στον πίνακα της βιβλιογραφίας για το Μαρξ θα βρει κανείς πολλές και το ίδιο καλές αναπτύξεις αυτής της παραμέτρου της φιλοσοφίας του Μαρξ.

Οι σταλινικοί υποτίμησαν και εξοβέλισαν τελικά την ανθωποκεντρική διάσταση στα έργα του Μαρξ και κράτησαν (κι αυτές ζαβέ) τις οικονομικές θεωρίες του. Η οικονομία κατά Μαρξ,όπως χιλιάδες φορές λέμε κι εμείς εδώ μέσα,δεν είναι αυτοσκοπός  για το Μαρξ,αλλά μέσο του "εξανθρωπισμού" του ατόμου. Και ο ιστορικός υλισμός του "πατριάρχη" του κομμουνισμού, θα πρέπει να ειδωθεί μέσα απ΄αυτή την οπτική. Μην επαναλαμβάνουμε τα ίδια που με σύνεση και αγχίνοια αναπτύσσει ο μελετητής στο παραπάνω βιβλίο. 

O σχολιασμός έχει απενεργοποιηθεί.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License