Η ζωη στην επαναστατικη Βαρκελωνη

Anarchy, ∞

Στο σπιτι μας στην Βαρκελωνη, στη συνοικια Ramblas, κοντα στο σινε-Ριαλτο, βρισκονταν ενα παλιο «σεβασμιο» κτιριο. Ειχε ανοικοδομηθει στα τελη του 19ου αιωνα, στη θεση μιας κατοικιας που θελαμε να πιστευουμε πως βρισκονταν εκει απο την εποχη των Ρωμαιων. Αγοραστηκε απο τον παππου Mariano την παραμονη του γαμου του με την γιαγια Hortencia. Νωριτερα οι οικογενεια μου νοικιαζε αυτο το σπιτι. Εγω παντως ηξερα πως ζουσαμε εκει παντα. Ειχα ενα μεγαλο δωματιο διπλα σε μια εσωτερικη αυλη οπου ειχα γλαστρες με φυτα. Μια μικρη κρηνη κοσμουσε τον μικρο αυτο ανοικτο χωρο. Τα πουλια επισκεπτονταν την κρηνη για να πινουν και να δροσιζονται τις καυτες ημερες του καλοκαιριου.

Το 1934 εκανε εισβολη στο σπιτι η αστυνομια των ρεπουμπλικανων μετα την εξεγερση στο Casas Viejas. Ο πατερας μου πηγε στη φυλακη μαζι με πολλους αλλους καταλανους αναρχικους. Ηταν μερος της οικογενειακης μας παραδοσης. Ο παππους Mariano ηταν «ελευθερα σκεπτομενος», χαρακτηρισμος για τους αθεους, ελευθεριακους και υποστηρικτες της «προπαγανδας με την δραση». Ειχε φυλακιστει στη μεγαλη εργατικη απεργια του 1915. Ο σφοδρος τοπικισμος του, η κρυσταλλινη θεση του γα την ανεξαρτησια της Καταλονιας με εντυπωσιασαν σαν μια ιερη φωτια που επρεπε να κρατησω ζωντανη για παντα. Διαρκως μιλουσε για οπλα και βομβες, για τα «συνεργα». Παντως δεν νομιζω οτι ο παππους ειχε πραγματικα σκοτωσει καποιον. Παντα ηταν απασχολημενος με τη δουλεια του, την εισαγωγη σπορων για τους αγροτες της Ανδαλουσιας, της Καταλονιας και της Αραγονιας. Ειχε ειδικευτει στην εισαγωγη σπορων απο τους αμερικανους Shakers, το ριζοσπαστικο κινημα των αγροτων της Αμερικης του μεσοπολεμου. «Ειναι σαν και εμας», μου ελεγε. 

Ο εμφυλιος πολεμος στην Ισπανια μου φαινονταν σαν παντοτινος. Ο πατερας μου εφυγε για το μετωπο της Μαδριτης το 1936, ως μαχητης της «Φαλαγγας Ντουρουτι», στις απεγνωσμενες ημερες στα τελη του Οκτωβρη, τοτε που φαινονταν οτι η Μαδριτη θα επεφτε στους φασιστες.

Η πρωτη φορα που ενοιωσα να με αγγιζει ο πολεμος αμεσα και προσωπικα, ηταν οταν ακουσα το Ραδιο-Καταλονια να αναγγελει το θανατο του Μπουεναβεντουρα Ντουρουτι. Ηταν 21 Νοεμβριου του 1936. Ο Ντουρουτι ηταν παλιος φιλος της οικογενειας μου. Συχνα μας επισκεπτονταν για φαγητο και παντα κουβαλουσε ενα μεγαλο πιστολι Parabellum. Ενα μεγαλο, αλλοκοτο και υπερβολικο πιστολι, καλυτερο για ανοικτες μαχες παρα για χρηση μεσα στην πολη: «Λοιπον, εχει γεμιστηρα με 21 σφαιρες και ειναι ο δικος μου τροπος για να λεω στον καθενα να μενει καλυτερα μακρια μου», συνηθιζενα εξηγει με τη βαρια καστιλιανικη προφορα του που μου ηταν δυσκολο να καταλαβω. Ο Ντουρουτι ηταν απ’ την Λεον. Εγω μιλουσα καστιλιανικα με μεγαλη δυσκολια. Η γλωσσα μου ηταν τα καταλανικα.

Λιγες ημερες μετα τον θανατο του Ντουρουτι, ο πατερας μου επεστρεψε στην Βαρκελωνη. Επρεπε να παρει οδηγιες απο την CNT, την FAI και την Generalitat τωρα που ο Ντουρουτι ηταν πια νεκρος. «Βρισκομασταν στην Νεα Πανεπιστημιουπολη, κοντα σε ενα ταγμα των Διεθνων Ταξιαρχιων», μας ελεγε αργοτερα ο πατερας μου. «Οι εγγλεζοι και οι καναδοι κρατουσαν το κτιριο της Βιβλιοθηκης Επιστημων. Ο Ντουρουτι ηταν με τεσσερις φιλους οταν μια σφαιρα τον σκοτωσε ακαριαια. Ο οδηγος του νομιζε οτι ηταν ατυχημα».

Στην κηδεια του Ντουρουτι συμμετειχαν 250.000 ανδρες και γυναικες απ’ ολη την Καταλωνια και την Αραγονια. Μετα απο αυτο η Βαρκελωνη αλλαξε. Υπηρχε ο εχθρος που παντα γνωριζαμε: οι φασιστες, η Φρανκο, ο Χιτλερ, ο Μουσολινι. Και μετα ηρθε και ο εχθρος που δεν μπορουσαμε να προσδιορισουμε: οι εξουσιαστες μαρξιστες, η Τσεκα κοι οι ρωσοι κομμισαριοι. Ενας εχθρος που φοβομασταν επειδη ζουσε αναμεσα μας.

 

[...] Ο πατερας μου επεστρεψε στο μετωπο. Η μητερα μου πηγε στις αναρχικες πολιτοφυλακες που ειχαν ως αποστολη την περιφρουρηση των κτιριων που επρεπε να κρατησει η CNT-FAI προκειμενου να μην τεθει η Βαρκελωνη υπο τον ελεγχο του στρατιωτικου και πολιτικου μηχανισμου των σταλινικων.

Εκεινο τον καιρο με φωναζαν «Palito» (σπιρτο) και μαζι με αλλα παιδια μας φροντιζαν σ’ενα κολλεκτιβιστικο παιδικο σταθμο, οργανωμενο απο οικογενειες που συμμετειχαν στην πολεμικη κινητοποιηση. Ο παιδικος σταθμος ειχε επανδρωθει με πασιφιστες και καλογριες που ειχαν ενστερνισθει τα ελευθεριακα ιδανικα. Τα αναρχικα παιδια ειχαμε μοιρασει μεταξυ μας τα καθηκοντα – οπως το μαγειρεμα, την καθαριοτητα, τη διασκεδαση και την αυτοαμυνα – με χαωτικη ανεπαρκεια. Καναμε εναλλαγη καθηκοντων σχεδον καθημερινα. Οι σοσιαλιστες και οι κομμουνιστες προσπαθησαν να επιβαλλουν μια ιεραρχικη οργανωση με λιλιπουτειους κομμισαριους και υποχρεωτικο χαιρετισμο. Ηθελαν να ανακοινωνουν ακομα και τα γευματα με σαλπισμα. Οταν οι μικροι κομμουνιστες εμφανιστηκαν με ενα μεγαλο πορτραιτο του Σταλιν, τους γιουχαραμε και γελασαμε μαζι τους: «Εμεις ειμαστε ελευθεροι καθικια». Οι μικροι «κοκκινοι» αιφνιδιαστηκαν και πηγαν να παραπονεθουν στο κομμα. Ηλθε τοτε ενας ενηλικος. Αρχισε τις ρητορειες: «Για να κερδισουμε τον πολεμο χρειαζεται πειθαρχια και ταξη». Εμεις τοτε περασαμε στην αμεση δραση. Για αρχη καναμε «απεργια». Παντου υπηρχαν βρωμικα πιατα. Οι σταλινικοι υποχρεωθηκαν να αφησουν την στρατιωτικη υπηρεσια τους για να ελθουν να καθαρισουν. Μετα αρχισαμε να μαγειρευουμε μονο για τα ελευθερα παιδια. Οι κοκκινοι συντομα παραδοθηκαν. Γιναμε ολοι «Hijos Del Pueblo» (παιδια του λαου). Ισοτητα και ελευθεριακος κομμουνισμος.

 

Ο δημος της Βαρκελωνης μας εστελνε φαγητο. Πολυ καλης ποιοτητας φρουτα, οσπρια, ρυζι, γαλα και πουλερικα. Ενας γιατρος μας επισκεπτονταν καθε Δευτερα. Η Generalitat της Καταλωνιας ειχε θεσπισει την ελευθερη εκπαιδευση για ολους. Περιελαμβανε και πολλους ενηλικες. Πολλοι ανδρες και γυναικες, μετα τη δουλεια παρακολουθουσαν διαφορα επιμορφωτικα προγραμματα. Η κουλτουρα για το λαο ηταν μια απο τις διαρκεις απαιτησεις της CNT-FAI.

Ο κολλεκτιβιστικος παιδικος σταθμος λειτουργουσε και σαν δημοτικο σχολειο. Δασκαλοι που ειχαν εργαστει στα Σχολεια Φερερ, - το εκτεταμενο εκπαιδευτικο πειραμα που ξεκινησε ο αναρχικος δασκαλος Φρανσισκο Φερερ και με την χρηματοδοτηση της CNT οργανωθηκαν εκατονταδες σχολεια «Φερερ» σ’ ολη την Ισπανια απο την δεκαετια του 1920 ηδη -, απαλλαχθηκαν απο τα καθηκοντα τους στις πολιτοφυλακες και τους δοθηκαν θεσεις στα εν λογω σχολεια της Καταλωνιας. Μεχρι και τα «burguesitos» (αστοπαιδα) παρακολουθουσαν τα μαθηματα. Στο δικο μας σχολειο, ηταν τα παιδια που οργανωναν το προγραμμα των μαθηματων. Μισουσαμε τον μιλιταρισμο και τη θρησκεια  ενω – εχοντας το παρει απο τους γονεις μας – η τεχνη και η κουλτουρα ηταν τα μεγαλα παθη μας. Τραγουδουσαμε, γραφαμε εκθεσεις για τους κλασικους συγγραφεις, παιζαμε επαναστατικα θεατρικα εργα και απαιτουσαμε την προβολη ταινιων.

 

Απο τον Ιουλιο του 1936, στην Καταλωνια και σε περιοχες της Αραγονιας, η κολλεκτιβοποιηση των μεσων παραγωγης ειχε αποκτησει μεγαλη ορμη. Χρονια σχεδιων, συζητησεων και ονειρων, ειχε φτασει η στιγμη να δοκιμαστουν στα αγροκτηματα και στα εργοστασια, αλλα κυριως στην λειτουργια μιας απ’ τις πιο συγχρονες ευρωπαϊκες πολεις, και σιγουρα της πιο τεχνολογικα ανεπτυγμενης πολης της Ιβηρικης. Η Καταλωνια ηταν μια αυτονομη κοινωνια, ετοιμη να δοκιμασει τον συνεργατισμο και την αμοιβαιοτικη αλληλοβοηθεια.

Γυρναγαμε ολοκληρη την Βαρκελωνη. Οι συγκοινωνιες ηταν τσαμπα και πηγαιναμε στα εργοστασια για να ειμαστε κοντα στους εργατες και για να μαθουμε πως δουλευουν οι μηχανες. Πηγαιναμε στα αγροκτηματα για να δουμε τις αγροτικες μεταρρυθμισεις. Επισκεπτομασταν μουσεια. Στις εκδρομες αυτες μας εδιναν κουπονια που αντιστοιχουσαν σε γευματα σε αρκετα εστιατορια που συμμετειχαν στην κολλεκτιβοποιημενη βιομηχανια τροφιμων. Οταν πηγαμε να δουμε τη «Λιμνη των Κυκνων», εγω απαιτησα την καθιερωση μαθηματων χορου. Η φιλη μου, η Libertad, συνεταξε ενα υπομνημα για την καθιερωση της σεξουαλικης διαπαιδαγωγησης. Οι σοσιαλιστες και οι σταλινικοι αρνηθηκαν. Διαμαρτυρηθηκαν και μερικοι γονεις. Θα ενθαρρυνει την «σεξουαλικη μιξη» ειπαν, ενω μιλησαν και για τις «οικογενειακες αξιες». Οι κοκκινοι επικαλεστηκαν την «ιεροτητα της οικογενειας» και σε μια παραξενη συμμαχια με τους καθολικους κατηγγειλαν το ενδιαφερον μας ως «πορνογραφια στο σχολειο».  Ηταν μερος της πολιτικης των κομμουνιστων να γινονται αρεστοι στους μεσοαστους. Ενα αγορι, ο Carlos Lizarroga, γιος ενος κομμουνιστη πολιτικου, ευσεβως ζητησε την καθιερωση της πρωινης προσευχης για «τους ηρωες μας στο μετωπο». Τον καναμε ρεζιλι. Και ενω ηταν ακομη κοκκινος απο ντροπη, του δωσαμε ενα μαθημα στρατηγικων, τακτικων και οπλων: «Το ποιος κερδιζει τον πολεμο δεν εξαρταται απο τον θεο και την παναγια ηλιθιε». Τον επικριναμε με δριμυτητα. Οταν ο Carlos προσπαθησε να μας εξηγησει οτι «... ο πατερας μου ειπε πως ετσι μπορει να παω στον εργατικο παραδεισο, τη Σοβιετικη Ενωση», εμεις τον διαφωτισαμε για τη δικτατορια, τις Δικες της Μοσχας και τις δολοφονιες των παλιων μπολσεβικων. Δεν ξαναρθε απο τοτε στο σχολειο μας. Τον ξαναειδα στην πρωτομαγιατικη παρελαση, φορουσε τη στολη των Πιονερων, των μαθητικων οργανωσεων της κομμουνιστικης νεολαιας. Εγω ειχα ντυθει ινδιανος. Το προσωπο και το στηθος μου ηταν βαμμενα μαυροκοκκινα, τα χρωματα της φυλης μου. Φορουσα ενα πολεμικο καπελο απο «φτερα αετου», και κουνουσα στο χερι μου ενα τομαχωκ. Η φιλη μου, η Libertad, ειχε ντυθει γυναικα της γαλλικης Επαναστασης και κρατουσε ενα δορυ και μια μαυρη σημαια.

Τελικα αποφασιστηκε οτι η σεξουαλικη διαπαιδαγωγηση θα ηταν μαθημα εθελοντικης παρακολουθησης. Ολα τα παιδια το παρακολουθουσαν. Εφερναν ακομα και φιλους τους απο αλλα σχολεια. Το μαθημα περιελαμβανε στο προγραμμα του τον ελεγχο των γεννησεων, θεματα σεξουαλικης ηθικης, την καταδικη της σεξουαλικης βιας. Προς τερψη των πρωην καλογριων, εκφραστηκε η ρομαντικη υπερασπιση του ελευθερου ερωτα: «Κανενα κρατος και καμια εκκλησια δεν μπορει να κυβερνησει τις καρδιες και τα σωματα μας». Η Φεντερικα Μοντσενυ, η αναρχικη υπερασπιστρια της γυναικειας χειραφετησης, επισκεφτηκε το σχολειο μας. Μας εδωσε σοκολατες, ενα δωρο απο τους γαλλους συνδικαλιστες, και εμεις ανταποδωσαμε προσφεροντας της τραγουδια και λουλουδια.

Στην Καταλωνια, οπως και στην υπολοιπη Ισπανια, η συφιλη, καθως και τα αλλα αφροδισια νοσηματα, αποτελουσαν μια πραγματικη καταρα για την εργατικη ταξη. Γυναικες ολων των κοινωνικων ταξεων ηρθαν στις λεσχες της  CNT-FAI για να μαθουν πως να αντιμετωπισουν αυτο τον τρομο που κατεστρεφε την ζωη τοσων πολλων ανθρωπων και ειδικα των φτωχων. Η εκκλησια ειχε μεγαλη ευθυνη επειδη αγνοησε την αθλια κατασταση των γυναικων που ειχαν μολυνθει απο τους συζυγους ή τους φιλους τους.

Οταν δεν ημουν στο σχολειο καθομουν στο σπιτι. Οι γειτονες βρισκονταν σε ετοιμοτητα για τυχον επιθεσεις της φασιστικης «Πεμπτης Φαλαγγας», - εκτος απο τις τεσσερις φασιστικες φαλαγγες που υπηρχαν στα πολεμικα μετωπα, ο Φρανκο δηλωνε οτι διεθετε και μια μυστικη «Πεμπτη Φαλαγγα» στις περιοχες των δημοκρατικων-, ενω ελλοχευε και ο φοβος οτι οι σταλινικοι θα εξαφανιζαν μελη του POUM ή αναρχικους.

Στο σπιτι, στο μικρο εσωτερικο αιθριο, καλλιεργουσα γερανια και ειχα μια γατα, τον Ραταπλαν, εναν πραγματικο αναρχικο. Οταν τελειωνα τα μαθηματα μου, παιζαμε μαζι. Η γατα μου ηταν ατρομητος εχθρος των ποντικων και των φασιστικων αεροπλανων. Οταν αρχιζαν οι αεροπορικες επιδρομες, ο Ραταπλαν βαδιζε αγερωχα και φανερα θυμωμενα στην αυλη κοιταζοντας τα αεροπλανα. Ημουν τοσο περηφανος για τον Ραταπλαν μου, τον ηρωικο και «στιλατο» απεναντι στον θανατο.

Η μητερα μου, οταν επεστρεφε απο τη βαρδια της στην Τηλεφωνικη Εταιρεια, αφηνε το τουφεκι, το πιστολι και τα πυρομαχικα της στην κουζινα. Αφου εκανε ενα μπανιο, βγαιναμε εξω. Επισκεπτομασταν φιλους και ακουγαμε νεα απο το μετωπο της Μαδριτης οπου πολεμουσε ο πατερας.

Το φαγητο ηταν επαρκες και κρατιονταν σε χαμηλες τιμες απο τις αγροτικες κολλεκτιβες που ενθαρρυναν το ανοιγμα λαϊκων αγορων στην Βαρκελωνη. Υπηρχε βεβαια και μουσικη, η «εργατικη κλασικη ορχηστρα», οργανωμενη απο τον Pablo Casois. Θεατρικες παραστασεις δινονταν στα παρκα, κυριως με εργα κλασικων ισπανων συγγραφεων. Ο τυπος προειδοποιουσε να αποφευγουμε τους κινηματογραφους επειδη τα γερμανικα και ιταλικα βομβαρδιστικα ειχαν χαρτες της Βαρκελωνης με λεπτομερειες για τα θεατρα και τους κινηματογραφους.

 

[...] Γνωριζαμε τις προθεσεις των πολιτικων της Μαδριτης να σταματησουν την κολλεκτιβοποιηση της οικονομιας στην Καταλωνια και στην Αραγονια. Ο πατερας μου ηταν θυμωμενος με την ταση της CNT να συμβιβαζεται και να στρεφει ολη της την προσοχη στον πολεμο.

Η αντιπαραθεση κατεληξε σε συγκρουση. Η κυβερνηση της Μαδριτης και οι σταλινικοι επελεξαν τη βια. Εκαντοταδες ρωσοι πρακτορες της Τσεκα κατεκλυσαν την Καταλωνια. Αρχισαν δολοφονιες μελων του POUM και αναρχικων. Οι «μυστικες» φυλακες και τα νεκροταφεια ελεγχονταν απο τους σταλινικους.

Στις 3 Μαϊου του 1937, η κατασταση εφτασε σε σημειο εκρηξης και ξεσπασαν οδομαχιες. Οι πολιτοφυλακες μας κινητοποιηθηκαν. Εγω παρουσιαστηκα στην «παιδικη ταξιαρχια» που μετεφερε μηνυματα, πυρομαχικα και «φυλαγε τσιλιες». Ο φιλος μου Coco Puig ηταν υπευθυνος για την μεταβιβαση μηνυματων απο το επιτελειο της CNT-FAI στις μαχομενες μοναδες. Η συμμαθητρια μου Pitar Palou ηταν με τον πατερα της, που οπλισμενος με πολυβολο, βρισκονταν στη φρουρα των γραφειων της Solidaridad Obrera.  

            Εμενα μου εδωσαν μια σφυριχτρα και με εβαλαν παρατηρητη στο καμπαναριο μιας μισοκαμμενης εκκλησιας. Μπορουσα να ακουω την πυκνη ανταλλαγη πυρων στις γυρω περιοχες αλλα καμια κινηση δεν γινονταν προς το κτιριο της Τηλεφωνικης Εταιρειας που φρουρουσε η μητερα μου. Η νυχτα ηταν κρυα. Ειχα μια στρατιωτικη κουβερτα και ενα μαλλινο ναυτικο καπελο. Ηρθε ενα κοριτσι και μου εφερε ψωμι, ζαμπον και μπουκαλια με χυμο φραουλας. Κρατουσε ενα περιστροφο. «Χρειαζεσαι οπλο;» με ρωτησε. «Ναι! Ενα πολυβολο. Απο εδω πανω μπορω να καθαρισω ολοκληρο συνταγμα», απαντησα. Εκεινη χαμογελασε και κατεβηκε τις μαυρισμενες πετρες της παλια εκκλησιας.

            Κατα τις τρεις το πρωι μασουλαγα το ψωμι με το ζαμπον οταν ειδα μεταλλικες αντανακλασεις κατω απο το αδυνατο φως μιας λαμπας στο δρομο. H Guardia de Asalto σκεφτηκα και ξανακοιταξα προσεκτικοτερα. Μπορουσα τωρα να δω πολιτες με ρωσικα πολυβολα. Αντεδρασα σαν τρελος.

            Σφυριξα τη σφυριχτρα μου και κατεβηκα το καμπαναριο ουρλιαζοντας: «Ερχονται... στα οπλα... στα οπλα!». Εψαχνα απεγνωσμενα για καποιο οπλο. Μου ειπαν να το βουλωσω και να καλυφθω. Αντρες και γυναικες αρχισαν μεσα στο σκοταδι να πυροβολουν τις σκιες. Μια κοπελα με ενα σακιδιο γεματο χειροβομβιδες γλιστρησε αθορυβα εξω απο την εκκλησια. Συντομα ακουσαμε και ειδαμε την αποτελεσματικη δουλεια της. Γυρισε πισω χαμογελωντας. Βρυχωμασταν απο περηφανεια. Η φασαρια σκεπαζε τη φωνη μου, αλλα συνεχιζα να φωναζω: «Θανατος στους φασιστες». Ενας μεγαλοσωμος αντρας προσπαθησε να με ηρεμησει δινοντας μου ενα περιστροφο χωρις σφαιρες. Εγω ομως συνεχιζα να φωναζω: «μπανγκ-μπανγκ... μπουμ... παρτα μπασταρδε». Απο την αλλη πλευρα του δρομου στην Τηλεφωνικη Εταιρεια ακουγονταν συνεχεις πυροβολισμοι. Ενα μπαραζ απο πυροβολισμους τουφεκιων και πολυβολων. Οι χειροβομβιδες επεφταν σαν μεταλλικη βροχη στους επιτιθεμενους. Αυτο κρατησε δυο ημερες. Μερικες μεραρχιες της CNT-FAI εσπευσαν απο το μετωπο της Αραγονιας για να μας βοηθησουν. Η FIJL (ελευθεριακη νεολαια) γυρναγε με φορτηγα ολοκληρη τη Βαρκελωνη διανεμοντας οπλα και τροφιμα.

            Οδοφραγματα ειχαν υψωθει στους δρομους μεσα σε λιγες ωρες. Στην πλατεια Καταλωνιας, κοντα στο ξενοδοχειο Colon, ειχαν ξεσπασει σφοδρες μαχες. Ειχαμε προς το παρον αποτρεψει την προσπαθεια των σταλινικων να πληξουν την κολλεκτιβοποιηση στην Καταλωνια και την Αραγονια.

            Οταν επεστρεψα στο σπιτι ημουν πια ενας «βετερανος πολεμου». «Εκανα τιμημενα το καθηκον μου. Υπηρετησα το λαο», εξηγησα στον Ραταπλαν. Η γατα καθισε με ενωμενα τα δυο μπροστινα της ποδια κοιταζοντας... αλαζονικα και με επικριτικη διαθεση. Προφανως επιβεβαιωνε την αποψη της για μενα: ημουν τρελος οπως και ολοι οι αλλοι.

            Παρ’ οτι τα γεγονοτα του Μαϊου ειχαν πληξει την CNT-FAI, το κινημα της κολλεκτιβοποιησης συνεχισε να αναπτυσσεται στην Καταλωνια και την Αραγονια σε ολη την διαρκεια του 1937. Ηταν αποτελεσμα πολλων χρονων μελετης, απο-δογματοποιησης αλλα και της δυναμης του ενοπλου λαου. 

 Ειχα κρεμασει δυο χαρτες στον τοιχο του δωματιου μου. Εναν της Ισπανιας και εναν ειδικοτερα της Καταλωνιας και της Αραγονιας. Καρφιτσες με μικροσκοπικες μαυροκοκκινες σημαιες καλυπταν τις περιοχες μας. Κιτρινα σημαιακια δηλωναν τις νοτιες περιοχες που ελεγχονταν απο τους φασιστες.

Η μητερα μου πενθουσε τη δολοφονια του Φεντερικο Γκαρθια Λορκα στη Γραναδα απο τους φασιστες. Ειχε εργαστει στα πρωτα χρονια του θεατρικου θιασου «La Careta» που ειχε δημιουργησει ο Λορκα.

Ο πατερας μας επισκεπτονταν οποτε επαιρνε αδεια ή τον καλουσε στη Βαρκελωνη η CNT-FAI. «Α, ειναι τοσο καλα που ειμαι εδω. Υπαρχει ακομα η ευφορια μιας κοινωνιας ισοτητας, ενος αισιοδοξου οραματος για το μελλον. Στη Μαδριτη υπαρχει μονο στρατιωτικοποιηση, ιντριγκες και πολιντικαντισμοι. Αναθεματισμενοι πολιτικοι!», συνηθιζε να λεει.

Τα αισθηματα του πατερα μου γι’ αυτο το κλιμα αλληλεγγυης και την προσκαιρη καταργηση των ταξικων διαχωρισμων στη Βαρκελωνη, οφειλονταν στην ενεργητικη πραγματωση του αναρχικου προγραμματος για την κολλεκτιβοποιηση της οικονομιας. Πολλα χρονια αργοτερα, ιστορικοι οπως ο Χιου Τομας και ο Ροναλντ Φρεϊζερ σημειωναν οτι η βιομηχανικη παραγωγη της Καταλωνιας μειωθηκε ελαχιστα με το κολλεκτιβοποιημενο συστημα.

Εκει ομως που η κολλεκτιβοποιηση υπηρξε περισσοτερο επιτυχημενη και δημιουργησε ενα πραγματικο κλιμα κοινωνικης δικαιοσυνης, ηταν στην αγροτια της Καταλωνιας και της Αραγονιας. Κυριολεκτικα εκατονταδες χρονια εκμεταλλευσης και εξαθλιωσης σβηστηκαν με την εξεγερση των ενοπλων αγροτων. Δεκαδες πολεις και χωρια περασαν στον ελεγχο των επιτροπων των αγροτων. Οταν οι παπαδες και οι τσιφλικαδες εκδιωχθηκαν ή εκτελεστηκαν, καθε ειδους πειραματισμος ξεκινησε, σχεδια για μια νεα κοινωνια. Οι γαμοι καταγραφονταν μονο απο τα ιδια τα ζευγαρια. Οι δημαρχοι και οι ληξιαρχικοι υπαλληλοι σαν θεσμικοι αντιπροσωποι του κρατους εξαφανιστηκαν. Το χρημα καταργηθηκε και σε πολλες περιπτωσεις καθιερωθηκε ενα ειδος αποδειξεων, τοπικα «χρηματα του λαου» τα οποια γινονταν δεκτα για την αποκτηση ολων των χρειαζουμενων.

Στις πολεις, παρα το γεγονος οτι ο μισθος εξακολουθουσε να αποτελει το βασικο εισοδημα της καταλανικης εργατικης ταξης, εντουτοις το επιπεδο ζωης υπερεβαινε το εισοδημα αυτο λογω των πολλων κοινωνικων παροχων.

 

            [...] Στις 7 Νοεμβριου του 1936, η μετωπικη επιθεση των φασιστων για την καταληψη της Μαδριτης ειχε ηττηθει. Μετακινησα τις μαυροκοκκινες σημαιουλες μου δυο-τρεις ιντσες μακρια απο τη Μαδριτη. Οι δημοκρατικοι αποφασισαν να πραγματοποιησουν αντεπιθεση, προς αποφυγη του κινδυνου να αποκοψουν τους φασιστες τη Μαδριτη απο την υπολοιπη Ισπανια και ειδικα απο τη Βαλενθια, οπου στο μεταξυ ειχε μεταφερθει η εδρα της δημοκρατικης κυβερνησης. Παρα το γεγονος οτι οι φασιστες ειχαν απωθηθει απο τους δρομους της Μαδριτης, η πολη κινδυνευε ακομα. Οι περισσοτερες συνοικιες βρισκονταν ακομα στην ακτινα πυρος του πυροβολικου του Φρανκο, ενω τα ιταλικα και γερμανικα αεροπλανα συνεχιζαν να βομβαρδιζουν τους κατοικους της πολης.

            Αποφασιστηκε η επιθεση στους φασιστες να γινει στην περιοχη του αυτοκινητοδρομου της Βαλενθια. Συγκεκριμενα, επιθεσεις ανατεθηκαν σε ταγματα στις περιοχες Casa de Campo και Jarama. Στο μεταξυ, εθελοντες απο πολλες χωρες ειχαν τοποθετηθει με τροπο που να ενδυναμωνουν τους νεαρους ισπανους νεοσυλλεκτους και τις χωρις εμπειρια εργατικες πολιτοφυλακες. Οι ευρωπαιοι εθελοντες ειχαν στρατιωτικη εμπειρια, ειδικα οι αυστριακοι, οι πολωνοι και οι γερμανοι. Αντιθετα, οι αμερικανοι μολις τοτε εκπαιδευονταν. Ονομαζονταν «Ταγμα Λινκολν» και τελουσαν υπο την διοικηση του Robert Merriman, ενος νεαρου καθηγητη απο το πανεπιστημιο Berkeley.

            Στις 17 Φεβρουαριου, ο Merriman ειδοποιηθηκε να ετοιμαστει να μπει στη μαχη. Μολις που ειχε προλαβει να εκπαιδευσει τους ανδρες του στην χρηση των οπλων. Ο καιρος ηταν αθλιος. Η βροχη μουσκευε τους εθελοντες και εκανε παγωνια. Οι αμερικανοι πλησιασαν το μετωπο με καμιονια. Τους ανατεθηκε μαζι με τους βρετανους και τους καναδους να αντεπιτεθουν στους φασιστες. Επικεφαλης της επιχειρησης ηταν ο στρατηγος Gal και ο συνταγματαρχης Kopich, δυο σοβιετικοι μισθοφοροι. Υποσχεθηκαν στον Merriman υποστηριξη με πυροβολικο, τανκς, και την 24η ταξιαρχια του ισπανικου δημοκρατικου στρατου. Η υποστηριξη αυτη δεν δοθηκε ποτε.

            Λιγους μηνες αργοτερα ο πατερας μου αφηγηθηκε τη συνωμοσια που οι καταλανοι κομμουνιστες ειχαν στησει εναντια στους αμερικανους εθελοντες: «Σπιρτο ελα εδω. Πρεπει να το μαθεις αυτο. Αχ, αυτα τα γενναια αγορια. Επιτεθηκαν στον εχθρο. Ορμησαν με ξιφολογχες και χειροβομβιδες. Αντιμετωπισαν τον θανατο τραγουδωντας τραγουδια λευτεριας και πεθαναν με τις γροθιες τους υψωμενες σε μια τελευταια χειρονομια γενναιοτητας, βεβαιοι για την τελικη νικη». Ο πατερας μου γνωριζε το τιμημα αυτης της γενναιοτητας. Απο τους 450 αμερικανους, οι 160 σκοτωθηκαν. Ο Merriman τραυματιστηκε, ενω λιγους μηνες αργοτερα «εξαφανιστηκε» στο μετωπο της Αραγονιας.

            Μερικα χρονια αργοτερα, στη Γαλλια, βρηκα μια συλλογη τραγουδιων του ισπανικου εμφυλιου. Αναμεσα τους και ενα αμερικανικο τραγουδι μνημης για την Jarama. «Υπαρχει μια κοιλαδα στην Ισπανια που τη λενε Jarama / ειναι ενα μερος που το ξερουμε ολοι καλα / γιατι εκει χασαμε τη νιοτη μας / αλλα και τις περισσοτερες μερες των γηρατειων μας».

           

Το Μαρτιο του 1937, νεα επιθεση οργανωθηκε κατα της Μαδριτης απο τους ιταλους φασιστες. Βαση της επιθεσης ηταν η Γκουανταλαχαρα, 25 μιλια απο τη Μαδριτη. Την φορα αυτη οι φασιστες αντιμετωπισαν την 14η μεραρχια και αλλες δυναμεις κρουσης των δημοκρατικων. Ο Cipriano Mera ηταν στελεχος της CNT και διοικητης του κεντρικου μετωπου. Ο Mera ηταν σπουδαιος οργανωτης και δυσπιστος απεναντι στις στρατιωτικες «αυθεντιες» και τα τεχνασματα των κομμουνιστων. Ανακοινωσε πως οι αντρες του ηταν αυτοι που θα αποφασιζαν τη στιγμη της επιθεσης. Ηθελε να αποφυγει μια σχεδιασμενη σφαγη σαν εκεινη της Jarama. Οταν οι αναρχικοι ειδαν τα ρωσικα τανκς και τους κομμουνιστες να προωθουνται, τοτε μονο εξαπελυσαν μια ακαταμαχητη επιθεση που κατατροπωσε τους ιταλους. Πολλοι ιταλοι αντιφασιστες, αναρχικοι και σοσιαλιστες πολεμησαν στην Γκουανταλαχαρα. Αναμεσα τους και ο Pierro Nenni, μελλοντικος ιταλος πρωθυπουργος.

 

[...] Τον Ιουνιο του 1937, η NKVD (προδρομος της KGB) μετεφερε τις δυναμεις της στην Βαρκελωνη. Στις 16 Ιουνιου ο Andrea Nin (γραμματεας του POUM) συνεληφθη και μεταφερθηκε σε μια μυστικη φυλακη στη Μαδριτη. Κατ’ εντολη του Σταλιν του ζητηθηκε να «ομολογησει τα εγκληματα του», καθως και οτι ηταν πρακτορας των φασιστων. Βασανισθηκε μεχρι θανατου και το σωμα του δεν βρεθηκε ποτε. Μετα τον Νin, ολοκληρη σχεδον η ηγεσια του POUM φυλακισθηκε, εκτελεσθηκε ή εξοριστηκε.

Ο George Orwell, μελος των πολιτοφυλακων του POUM, μολις που γλυτωσε τη συλληψη και διεφυγε απο την Ισπανια. Το βιβλιο του «Οδοιπορικο στην Καταλωνια» ηταν ενα απο τα πρωτα που κατηγγειλε το ρολο των σταλινικων στην προδοσια της ισπανικης Επαναστασης.

 

Το κυμα αγανακτησης της CNT-FAI βοηθησε να κινητοποιηθουν οι πολιτοφυλακες, ο τυπος και η διεθνης κοινη γνωμη εναντια στα εγκληματα που συνεβαιναν στην Καταλωνια. Ετσι μαθαμε για τη δολοφονια του Camillo Berneri, ενος αναρχικου φιλοσοφου απο την Ιταλια, τον οποιο συνελαβαν σ’ ενα ξενοδοχειο και τον εκτελεσαν στον υπογειο σιδηροδρομο κοντα στο La Cayetana. Λιγες ημερες αργοτερα, στην πλατεια Urquinaoa, δολοφονηθηκε ενα αγορι, εγγονος του αναρχικου παιδαγωγου Φραντσισκο Φερερ. Ενας φιλος του πατερα μου, ο Ντομινγκο Ασκασο (αδελφος του διασημου γκερριγερο Πακο Ασκασο) δολοφονηθηκε στη φυλακη. Το πιο φρικτο ομως εγκλημα εκεινων των ημερων ηταν η δολοφονια τριαντα μελων της FIJL στο νεκροταφειο της Moncada που τους εριξαν σ’ εναν ανοικτο λακκο.

 

Η κεντρικη κυβερνηση που εδρευε στη Βαλενθια δεν ηθελε απλως να σταματησει τις κολλεκτιβοποιησεις, αλλα να ευθυγραμμιστει πληρως με τις ντιρεκτιβες του Σταλιν για την εξοντωση των τροτσκιστων. Ηταν μερος του αντιτιμου για τη στρατιωτικη βοηθεια που τους εχει προσφερει ο Σταλιν. Επιπλεον, τα αποθεματα χρυσου της Ισπανιας μεταφερθηκαν στη Μοσχα.     

Οι πολιτοφυλακες καταργηθηκαν και πολλα ταγματα προσαρτηθηκαν στον «Λαϊκο Στρατο». Οι γυναικες δεν επιτρεπονταν πλεον στα πεδια της μαχης. Η μητερα μου εμενε πια στο σπιτι και εκρυψε το τουφεκι, το πιστολι και τα πυρομαχικα.

Η κυβερνηση μεταφερθηκε στη Βαρκελωνη στα τελη του 1937. Τον Μαρτη του 1938 βομβαρδιζονταν απο γερμανικα και ιταλικα αεροπλανα.

Παρ’ ολα αυτα, καθ’ ολη τη διαρκεια του 1937 – 1938, οι δημοκρατικοι εξακολουθουσαν να αντιμαχονται τις πολυπληθεστερες δυναμεις του Φρανκο, των μαροκινων μισθοφορων και των γερμανων και ιταλων φασιστων σε μια σειρα απο μαχες: Brunete, Belchite, Teruel, στις οποιες αποδεκατιστηκε ο ανθος της ισπανικης εργατικης ταξης. Ολες οι επιθεσεις των δημοκρατικων σταματουσαν λογω της ελλειψης πολεμοφοδιων, αεροπλανων, τεθωρακισμενων.

Η τελευταια επιθεση των δημοκρατικων στον ποταμο Eβρο κοστισε τη ζωη 18.000 φασιστων αναμεσα στον Ιουλιο και το Σεπτεμβριο του 1938. Ομως και αυτη η επιθεση απετυχε λογω ελλειψης στρατιωτικου υλικου.

Οι δικες της Μοσχας ειχαν αρχισει. Ο Χιτλερ και ο Σταλιν συντομα θα επισφραγιζαν τη φιλια τους με το συμφωνο Μολοτωφ-Ριμπεντροπ για τη μοιρασια της Πολωνιας. Ο Νεγκριν επελεξε να κατευνασει τις δυτικες δημοκρατιες απομακρυνοντας τις Διεθνεις Ταξιαρχιες απο την Ισπανια. Ηλπιζε πως αυτο θα σταματουσε την παρεμβαση της Γερμανιας και της Ιταλιας. Η Βαρκελωνη προσφερε εναν συναισθηματικο αποχαιρετισμο στους Διεθνιστες. Στις 15 Νοεμβρη 1938, με μια τελευταια παρελαση στους δρομους της Βαρκελωνης, εθελοντες απο πολλες χωρες εγκατελειψαν την Ισπανια. Οχι ολοι ομως. Περιπου 6.000 γερμανοι, αυστριακοι και τσεχοι, καθως και αλλοι που δεν μπορουσαν να επιστρεψουν στην χωρα τους, παρεμειναν για να πεθανουν στην Βαρκελωνη. Ειχα γραψει τοτε στο ημερολογιο μου: «Σημερα πηγα να πω αντιο στις Διεθνεις Ταξιαρχιες. Τους εριξα γερανια. Πηγαμε μαζι με την Libertad».

Η Libertad ηταν φιλη μου. Μοιραζομασταν το ιδιο παθος για το σινεμα και την τζαζ μουσικη. Ικανοποιουσαμε το παθος μας με γαλλικες ταινιες και ακουγοντας στο ραδιοφωνο τις συνθεσεις του Louis Armstrong και του Duke Ellington. Και μαζευαμε δισκους. Ειχαμε συγκεντρωσει περιπου 100 δισκους των 78 στροφων. Αντιθετα, οι γονεις προτιμουσαν τον Stravinsky και συχνα μου ζητουσαν να χαμηλωσω την ενταση της μουσικης μου.

Εχασα καθε ενδιαφερον για την πολεμικη συγκρουση οταν πια συνειδητοποιησα οτι η επανασταση ειχε χαθει. Διπλωσα τους χαρτες μου και τους αντικατεστησα με φωτογραφιες μουσικων της τζαζ, αλλα και δικες μου με την Libertad.

Ο παιδικος σταθμος που πηγαινα ειχε πια μετατραπει σε καταφυγιο για γυναικες που εχοντας αηδιασει με την καταπιεση στην Βαρκελωνη ηθελαν να αφιερωσουν χρονο στην οικογενεια τους. Η μητερα μου ασχολιονταν σοβαρα με τις θεατρικες δραστηριοτητες του σταθμου. Ο πατερας μου μετατεθηκε στο μετωπο της Αραγονιας, σε μια μαλλον ησυχη περιοχη, οπου σε λιγες ημερες θα ξεσπουσε η τελικη επιθεση του στρατηγου Yague, του φανατικου καθολικου συμμαχου του Φρανκο. Η Βαρκελωνη, η πολη μου, θα επεφτε στους φασιστες στα τελη του Ιανουαριου του 1939. Το εκδικητικο μενος τους ηταν τρομερο. Στην πρωτη εβδομαδα της καταληψης της οι φασιστες εκτελεσαν 10.000 ανδρες και γυναικες. Οι περισσοτεροι αναρχικοι.

 

Οι γονεις μου ειχαν αποφασισει να διαφυγουμε στην Γαλλια και απο εκει στη Λατινικη Αμερικη οπου ειχαμε συγγενεις. Κι αλλοι αναρχικοι που βρισκονταν στις «λιστες θανατου» του Φρανκο, αλλα και των σταλινικων, συμφωνησαν σε ενα σχεδιο αποδρασης. Πολλα παιδια ειχαν σταλει στη Σουηδια. Κανεις ομως απο το κεντρο μας δεν ηθελε να στειλει τα παιδια του στην Σοβιετικη Ενωση. Οι γονεις μου, μου ειχαν πει τοτε: «Θα μεινουμε μαζι. Μεχρι το τελος. Θα ζησουμε ή θα πεθανουμε, αλλα θα μεινουμε μαζι!».

Η «Πεμπτη Φαλαγγα», αυτοκινητα με οπλισμενους φασιστες, αρχισε να τριγυριζει στην Βαρκελωνη, να πυροβολουν ανθρωπους και να επιτιθενται σε συνδικατα και αριστερες εφημεριδες. Ενω και οι παπαδες ξαναφανηκαν γυρω απο την Βαρκελωνη.

Στα μεσα του Γεναρη του 1939, οι γονεις μου με τους φιλους τους καταφεραν να βρουν δυο φορτηγα. Ολοι ηταν οπλισμενοι. Η μητερα μου ειχε το παλιο πιστολι της. Αφησαμε μεσα στο σκοταδι πισω μας τη Βαρκελωνη με μεγαλη ταχυτητα. Σε καθε στροφη του δρομου συναντουσαμε ανθρωπους που μετακινουνταν προς τη Γαλλια. Τα φορτηγα σκαρφαλωναν τα Πυρηναια αργα και με μεγαλη δυσκολια. Ο δρομος ηταν παγωμενος και ολισθηρος. Διασχισαμε το τελευταιο δυσκολο κομματι του ταξιδιου μας περπατωντας μεχρι τα γαλλικα συνορα. Η Ισπανια βρισκονταν πια πισω μας.

 

[...] Γυρισα στην Γαλλια απο τη Λατινικη Αμερικη μετα τον δευτερο παγκοσμιο πολεμο για να παρακολουθησω μαθηματα στο πανεπιστημιο. Συναντησα ξανα την Libertad. Ειχαμε επιβιωσει.

Επεστρεψα στην Καταλωνια τον Ιουλιο του 1986. Ηταν η 50η επετειος της επαναστασης. Η Βαρκελωνη ειχε αλλαξει. Ο διαβοητος δημαρχος Jose Maria de Porcioles, ενας εγκαθετος του Φρανκο που προφανως μισουσε την Καταλωνια, ειχε καταστρεψει τις πιο ενδιαφερουσες οψεις της πολης και αφησε ελευθερους τους επενδυτες απο την Μαδριτη να κατασκευασουν «μοντερνα» κτιρια χωρις προσωπικοτητα και κομψοτητα, με περισσια ωστοσο απληστια. Εργατικες κατοικιες με θλιβερες, γκριζες πολυκατοικιες ειχαν κτισθει. Ο Φρανκο ειχε καταφερει να υποβαθμισει τη Βαρκελωνη. Το σπιτι μας ηταν λιγο-πολυ αθικτο, αλλα ο δρομος μας ηταν γεματος τσονταδικα και μπαρ. Αυτοκινητα ηταν παρκαρισμενα σε χαοτικα συμπλεγματα σε καθε πεζοδρομιο.

 

            Οι βετερανοι του «Ταγματος Λινκολν» επισκεφθηκαν μερικα πεδια μαχων. Συναντησα τον Steve Nilson, τον διοικητη της δεξιας πτερυγας της επιθεσης στο Brunete. Με ενα κλιματιζομενο πουλμαν πηγαμε στην πολη. Ηταν μια καυτη και ανυδρη καλοκαιρινη ημερα. Το Brunete τωρα διεθετε εναν καινουριο αυτοκινητοδρομο και τα αυτοκινητα με τους ευρωπαιους τουριστες το διεσχιζαν με μεγαλη ταχυτητα. Ο Steve με οδηγησε στους δρομους οπου εγιναν οι σκληροτερες μαχες και εκατονταδες ειχαν πεσει σε μια σωμα με σωμα μαχη. Ο Steve μου εδειξε μια αλανα κοντα σ’ εναν παλιο τοιχο: «Εκει πεθανε ο OliverLaw». Ηταν λοχαγος του ταγματος, ο πρωτος μαυρος αμερικανος που ηγηθηκε λευκων συμπατριωτων του στην μαχη.

 

            Κατσαμε σ’ ενα καφε και μιλουσαμε για την Αμερικη οταν ο Steve ειπε ξαφνικα: «Εσεις οι αναρχικοι εισασταν τοσο γεματοι φλογα, γεματοι παθος. Ειχατε μια τοσο σπανια ευγενεια. Μου πηρε δυο χρονια σε μια φυλακη, τις ομολογιες του Χρουτσωφ και μια «σπασμενη» καρδια προτου επιτελους εγκαταλειψω το Κομμουνιστικο Κομμα. Α, η Ισπανια ομως... η Βαρκελωνη... η CNT-FAI... αυτη ηταν η ζωη. Ο ρομαντισμος της νιοτης μου. Τιποτα δεν τον αγγιξε ποτε. Δεν θα ηθελα να τα εχω χασει ολα αυτα, για τιποτα στον κοσμο!».  

 

 

~

 

Ο επαναστατικος και/ή ουτοπικος ρομαντισμος

 

Αυτος ο τυπος ρομαντισμου – που περιλαμβανει μια ολοκληρη σειρα απο τασεις τις οποιες θα συζητησουμε καθεμια με τη σειρα της – πηγαινει περα απο τους τυπους που ηδη αναφερθηκαν, για να «επενδυσει» τη νοσταλγια του προκαπιταλιστικου παρελθοντος στην ελπιδα ενος ριζικα καινουριου μελλοντος. Αρνουμενος τοσο την αυταπατη μιας απλης και καθαρης επιστροφης στις οργανικες κοινοτητες του παρελθοντος οσο και τη μοιρολατρικη αποδοχη του αστικου παροντος ή τη βελτιωση του μεσω μεταρρυθμισεων, προσβλεπει – μ’ εναν τροπο που μπορει να ειναι απο λιγο εως πολυ ριζικος, λιγο εως πολυ αντιφατικος – στην καταργηση του καπιταλισμου ή στην ελευση μιας εξισωτικης ουτοπιας οπου θα επανεισαγονταν καποια χαρακτηριστικα και αξιες προηγουμενων κοινωνιων.

 

Ο Ιακωβινικος-Δημοκρατικος Ρομαντισμος

 

Η υπαρξη ενος τυπου αυτου του ειδους αποτελει απο μονη της μια ευγλωττη μαρτυρια εναντια σε καθε διακηρυξη απολυτης αντιθεσης μεταξυ του ρομαντισμου και του Διαφωτιστικου ορθολογισμου. Δεν υπαρχει λοιπον μια ανειρηνευτη αντιθεση και διαμαχη αναμεσα στα δυο κινηματα, αλλα ενα ουσιωδες μερος του πρωτου αποτελει τον πνευματικο κληρονομο του δευτερου, και ο δεσμος μεταξυ τους υλοποιειται μεσω του Ρουσσω, ο οποιος τοποθετειται στο οριο μεταξυ των δυο. Εκεινο που χαρακτηριζει αυτο το ειδος του ρομαντισμου ειναι οτι υιοθετει μια ριζοσπαστικη κριτικη τοσο εναντια στην καταπιεση απο τις δυναμεις του παρελθοντος – τη μοναρχια, την αριστοκρατια και την Εκκλησια – οσο και εναντια στη νεα αστικη καταπιεση. Η διπλη αυτη κριτικη γινεται στο ονομα της γαλλικης Επαναστασης (εκτος, εννοειται, απο την περιπτωση προγενεστερων συγγραφεων – κυριως του Ρουσσω) και των αξιων που εκπροσωπει η κυριαρχη και πλεον ριζοσπαστικη της ταση: ο ιακωβινισμος.

            Αυτος συνοδευεται καποιες φορες απο τον βοναπαρτισμο, στο μετρο που ο Ναπολεοντας θεωρειται μια αποτελεσματικη και ηρωικη συνεχεια του ιακωβινισμου· ωστοσο, ο θαυμασμος για τον Βοναπαρτη σταματα συχνα στη 18η Μπρυμαιρ. Σε αντιθεση με τους μεταρρυθμιστες, οι ιακωβινοι-δημοκρατες δεν αποζητουν αργοσυρτες εξελιξεις, συμβιβασμους και μετριοπαθεις λυσεις αλλα κυριως επαναστατικες ρηξεις και βαθιες ανατροπες. Συνηθως αντλουν τις προκαπιταλιστικες αναφορες τους απο την ελληνικη Πολη-κρατος και τη ρωμαϊκη Δημοκρατια.

            Τοποθετουμε το ιακωβινικο-δημοκρατικο ρευμα στην πρωτη θεση μεταξυ των επαναστατικων-ουτοπικων ρομαντισμων, πολυ απλα γιατι προηγειται χρονολογικα. Η ταση αυτη, που διαχωριζεται εμφανως απο εναν καθαρα ορθολογικο ριζοσπαστισμο – αυτον του Godwin[1] για παραδειγμα – εκδηλωνεται στις κυριοτερες χωρες οπου κανει την εμφανιση του ο ρομαντισμος.

            Και φυσικα, κατα πρωτο λογο, στην ιδια τη χωρα της Επαναστασης. Μετα τον Ρουσσω, μπορουμε να συμπεριλαβουμε στη γαλλικη εκδοχη αυτου του ρευματος τους ιδιους τους Ιακωβινους, διοτι η γεματη παθος αναφορα τους σε μια εξιδανικευμενη Αρχαιοτητα μαρτυρα μια απολυτως ρομαντικη νοσταλγια, και γιατι συχνα ειχαν διαμορφωθει μαλλον στη σχολη του Ρουσσω παρα σ’ εκεινη της Εγκυκλοπαιδειας. Ωστοσο, πρεπει να σημειωθει οτι ο ιακωβινισμος στην πιο ριζοσπαστικη του εκδοχη – στο εργο των Μπουοναροτι και Μπαμπεφ – προσεγγιζει τον κομμουνισμο τεινοντας ετσι να ξεφυγει απο τον τυπο αυτο. Στα μετα την επανασταση χρονια, μεταξυ αυτων που υπηρξαν ταυτοχρονα ιακωβινοι και βοναπαρτιστες, θα επρεπε να αναφερουμε τον Στανταλ, εννοειται, αλλα επισης και τον Μυσσε, τον Μυσσε της εισαγωγης στην Εξομολογηση ενος τεκνου του αιωνα

            Στη Γερμανια, οπου τα μελη των πρωτων ρομαντικων κινηματων υπηρξαν, κατα τη διαρκεια μιας συντομης περιοδου, ιακωβινοι-δημοκρατες πριν στραφουν στον συντηρητισμο, καποιοι συγγραφεις μεγαλου βεληνεκους δεν παραιτηθηκαν ποτε απο την αρχικη τους οπτικη: ειδικα ο Hölderlin και ο Haine. Ο τελευταιος, ενας αντιρομαντικος, που κατεληξε να παραδεχθει οτι ηταν ρομαντικος κατα βαθος, ειδε στην Επανασταση τον φορεα της λυτρωσης της ανθρωποτητας: «Η ελευθερια ειναι η καινουρια θρησκεια, η θρησκεια της εποχης μας... οι Γαλλοι... ειναι ο εκλεκτος λαος... το Παρισι ειναι η νεα Ιερουσαλημ και ο Ρηνος ειναι ο Ιορδανης που χωριζει την ευλογημενη γη της ελευθεριας απο τη χωρα των Φιλισταιων». Στο τελος της ζωης του, μετα απο πολυαριθμες παλινδρομησεις στ’ αριστερα και στα δεξια αυτης της τοποθετησης, ο Haine επαναβεβαιωνε ως διακριτο στοιχειο της σκεψης του «μια αταλαντευτη αφοσιωση στην υποθεση της ανθρωποτητας, στις δημοκρατικες ιδεες της Επαναστασης».

            Η περιπτωση του Haine ειναι ενδιαφερουσα ειδικα οσον αφορα το νοσταλγικο του παρελθον: στις «εξομολογησεις ενος συγγραφεα» που κλεινουν το εργο του, DelAllemagne, αποκαλυπτει οτι, ενω παλιοτερα ηταν φιλελληνας (οπως το μεγαλυτερο κομματι των ιακωβινων-δημοκρατων), προσφατα στραφηκε προς την εβραϊκη του καταγωγη. Ο Haine συμπεραινει οτι δεν ειναι ουτε η αρχαια Ελλαδα με την δουλοκτησια της, ουτε η Ρωμη με τις νομικιστικες αντιδικιες της, που προαναγγελουν τη γαλλικη Επανασταση, αλλα κυριως ο μωσαϊκος νομος και τα ηθη του αρχαιου ιουδαϊσμου.

            Οσο για την Αγγλια, μπορουμε να παραθεσουμε κατ’ αρχην τον William Blake, του οποιου το ποιημα The French Revolution (1790-1791), φανερωνει μια ιακωβινικη οπτικη, και στη συνεχεια τον ριζοσπαστισμο του Byron και του Shelley. Οι LakePoets αρχικα ενθουσιαζονται με την Επανασταση και μονο στη συνεχεια ενστερνιζονται μια αντιδραστικη οπτικη. Ειδικα ο Coleridge ομως δεν ειναι αληθινα Ιακωβινος – η θεση του, παραδοξως, ειναι την ιδια στιγμη πιο μετριοπαθης πολιτικα και πιο ριζοσπαστικη κοινωνικα.

            Ο ιακωβινικος-δημοκρατικος ρομαντισμος ειναι αρκετα στενα οριοθετημενος μεσα στον χρονο: αρχιζοντας απο τον Ρουσσω, επικεντρωνεται κυριως στην επαναστατικη περιοδο και στην αμεση συνεχεια της. Ο τελευταιος του εκπροσωπος ειναι ο Haine. Περιοριζεται στον χρονο απο την ιδια του την φυση, που αποτελει μια ριζοσπαστικη καταγγελια της νεωτερικοτητας στο ονομα των αξιων της Επαναστασης· διοτι, με τη μετατροπη της τελευταιας σε ιδρυτικο μυθο της νικηφορας αστικης ταξης, μια ριζοσπαστικη κριτικη του παροντος (και του παρελθοντος) δεν μπορει  να παραμεινει ριζικη και ταυτοχρονα να συνεχισει ν’ αναφερεται μονο σ’ αυτη. Με τη γεννηση των σοσιαλιστικων και εργατικων κινηματων, η αυθεντικα ριζικη κριτικη που στρεφεται προς το μελλον οφειλει να μετασχηματιστει διοτι διαφορετικα κινδυνευει να αυτοαναιρεθει. Η μονη εξαιρεση θα ειναι ο τριτος κοσμος, οπου, εξαιτιας της καθυστερημενης αναπτυξης του, ενας αυθεντικος ιακωβινικος – δημοκρατικος ρομαντισμος μπορουσε να επιβιωνει μεχρι μια αρκετα προσφατη εποχη, στο εργο του Χοσε Μαρτι, του Καστρο της πρωτης περιοδου, κ.α.

            Ο Haine, ο οποιος – ιδιως κατα την περιοδο της συνδεσης του με τον Μαρξ – εντυπωσιαστηκε και δελεαστηκε απο τον κομμουνισμο χωρις ποτε να ενταχθει σ’ αυτον, οπως και επσης και ο Shelley, αντιπροσωπευουν το ακραιο οριο του ιακωβινικου-δημοκρατικου ρομαντισμου, περα απο το οποιο αυτος μετασχηματιζεται σε αλλους «επαναστατικους- ουτοπικους» τυπους. Στο εργο του Haine και του Shelley, η κοσμοαντιληψη βρισκεται στο οριο του μετασχηματισμου, στοιχειο που τους διαφοροποιει απο τους προηγουμενους. Ο Lukacs υπογραμμιζει την διαφορα αυτη μεταξυ του Hölderlin και του Shelley και διαβεβαιωνει δικαιως οτι «ενας πιο οψιμος Hölderlin, που δεν θα ειχε ακολουθησει την πορεια του Shelley, δεν θα ηταν πια ο Hölderlin αλλα μαλλον ενας στενοκεφαλος φιλελευθερος κλασικιστης».

            Η διαφορα αυτη ειναι τοσο αισθητη που ορισμενοι κατεληξαν να θεωρουν τον Shelley σοσιαλιστη. Ειδικα, η κορη και ο γαμπρος του Μαρξ – η Eleanor Marx Avelling και ο Edward Avelling – προσπαθησαν να το αποδειξουν σε μια μελετη με τιτλο ShelleySocialism. Στο κειμενο αυτο βεβαιωνουν οτι υπαρχει θεμελιωδης διαφορα αναμεσα στον ουσιαστικα αστικο ριζοσπαστισμο του Byron και τον ριζοσπαστισμο του Shelley, που ηδη μιλαει εξ ονοματος του προλεταριου. Ακομη ομως κι αν η διαφορα αναμεσα στον Byron και τον Shelley ειναι αληθινη, κατα την αποψης μας, προκειται για διαφοροποιηση στο εσωτερικου του ιδιου τυπου, και η παρουσιαση του Shelley ως σοσιαλιστη ειναι αποτελεσμα μιας μαλλον καταχρηστικης ερμηνειας.

            Διοτι, αν και σε πολλα ποιηματα – και ειδικα στο The Mask of Anarchy (1819) – συνηγορει υπερ του δικαιου των εξεγερμενων εργατων, καταγγελοντας βιαια την κατασταση των εργατων ως σκλαβια, ο Shelley δεν θα φτασει ποτε να αποκηρυξει την ατομικη ιδιοκτησια, και η ιδεολογικη του αναφορα μενει παντα ο ιακωβινικος-δημοκρατικος ριζοσπαστισμος.

            Πραγματι, η πολιτικη του αποψη δεν αλλαζει απο το ποιημα της πρωτης του νεοτητας, Queen Mab (1812), μεχρι το Ode to Liberty (1820), και το Hellas (1821), που το εγραψε εναν χρονο πριν τον θανατο του. Στα τελευταια αυτα δυο εργα, πιθανως εκφραζει κατα τον πλησιεστερο τροπο (τουλαχιστον οσον αφορα την ποιηση του) το ιστορικο, κοινωνικο και πολιτικο του οραμα. Σε αντιθεση με τον Ρουσσω, ο Shelley δεν αισθανεται καμια νοσταλγια για τον πρωτογονο ανθρωπο· διοτι, συμφωνα μ’αυτον, αν η ελευθερια ειναι εγγεγραμμενη στη φυση του ιδιου του κοσμου, κατα τη δημιουργια του απο τον θεο, η πρωτη φορα που καταφερνει να εκδηλωθει, μετα απο μακρες περιοδους βαρβαροτητας, ειναι στην αρχαια Ελλαδα: «Γεννηθητω φως! λεει η Ελευθερια... / Και αναδυθηκε η Αθηνα!»[2].

            Μετα απο μια συντομη περιοδο κυριαρχιας της στην Ρωμη, η ελευθερια γνωριζει μια μακροχρονη εκλειψη που οφειλεται, αρχικα, στην τυραννια της μοναρχιας και της εκκλησιας και, στη συνεχεια, στην καταπιεση που γεννησε η διψα για το χρημα. Στη συγχρονη εποχη των επαναστασεων, η ελευθερια ετοιμαζεται να επιστρεψει στη γη, την φορα αυτη ομως σε ενα ανωτερο επιπεδο και οριστικα. Για τον Shelley, «Ο αιωνας που ερχεται αντικατοπτριζεται στο Παρελθον / Σαν σε καθρεφτη» και «Να που προβαλλει και παλι η μεγαλη εποχη του κοσμου / Ο χρυσος αιωνας επιστρεφει». Στην αρχαια Ελλαδα, ωστοσο, μονο «Η ηχω της προφητειας αφηνε καποιες συγκεχυμενες μελωδιες ν’ ακουστουν» - Ode to Liberty και ο κοσμος που θα ελθει θα ειναι «Μια αλλη Ελλαδα πιο φωτεινη».  Θα αποτελεσει μια επιστροφη προπαντος στη μυθικη και ουτοπικη εποχη του Κρονου: «Ο Κρονος και ο Ερωτας θα σηκωθουν απο το μεγαλο τους αναπαμο... / Καθολου χρυσαφι ή αιμα για τους βωμους τους / Παρα μονο ανθη λατρειας και συμβολων» - Hellas.  

            Το μελλον για τον Shelley – οπως και για οσους διαπνεονται απο μια αντιληψη στραμμενη προς το μελλον – δεν θα ειναι αρα η απλη αναδημιουργια του υπαρκτου παρελθοντος αλλα η πληρης αναπτυξη ολων των χαρακτηριστικων που προϋπηρχαν μονο σαν βλασταρια σε εκεινη την παλιοτερη εποχη, μια καθολικη πραγματωση που δεν υπηρξε ποτε πριν, μια ουτοπια ερωτα και ομορφιας. Μια δομη που συνανταται συχνα στον ευρυτερο ουτοπικο-επαναστατικο ρομαντισμο προσομοιαζει με εκεινη που ανελυσε ο E. Auerbach σ’ ενα σημαντικο δοκιμιο: «Figura», στο Scenes From the Drama of European Literature (1959). O Auerbach αποκαλει Figura εναν τροπο θρησκευτικης, ιστορικης και γλωσσικης ερμηνειας, συνηθους τοσο στην Αρχαιοτητα οσο και στον Μεσαιωνα, που αντιλαμβανεται ενα γεγονος, μια προσωπικοτητα ή μια ιστορικη στιγμη ως το προϊδεασμα καποιου αλλου, το οποιο δεν θα ειναι απλως μια επαναληψη αλλα μια πραγματωση του παλαιοτερου φαινομενου στην πληροτητα του.

 

Ο Λαϊκιστικος Ρομαντισμος

 

            Ως μορφη του ρομαντισμου, αντιτιθεται τοσο στον βιομηχανικο καπιταλισμο οσο και στη μοναρχια και τη δουλεια, επιδιωκει δε να διασωσει, να αποκαταστησει ή να αναπτυξει, ως κοινωνικη εναλλακτικη δυνατοτητα, τις αγροτικες και βιοτεχνικες μορφες παραγωγης και κοινοτικης ζωης του προ-νεωτερικου «λαου».

            Αν το εργο του Σισμοντι εγκαινιαζει τον λαϊκισμο ως οικονομικο δογμα, το ρευμα αυτο θα γνωρισει την μεγαλυτερη αναπτυξη του, ως κοινωνικη φιλοσοφια και πολιτικο κινημα στη Ρωσια, για λογους που σχετιζονται ταυτοχρονα με την κοινωνικη δομη της χωρας και την κατασταση των διανοουμενων της, στη διαρκεια του δευτερου μισου του 19ου αιωνα. Οικονομολογοι, περισσοτερο ή λιγοτερο επηρεασμενοι απο τον Σισμοντι (οπως οι Εφρουσσι, Βοροντσοφ και Νικολαιον), και «μηδενιστες» επαναστατες φιλοσοφοι οπως ο Χερτζεν, αποτελουν τους κυριους εκπροσωπους ενος λαϊκιστικου ρομαντισμου που βλεπει στην παραδοσιακη αγροτικη κοινοτητα της Ρωσιας (ομπστσινα) το θεμελιο για εναν καθαρα ρωσικο δρομο προς τον σοσιαλισμο, και ο οποιος απορριπτει τοσο την τσαρικη απολυταρχια οσο και τον καπιταλιστικο πολιτισμο της Δυσης. Πολιτικη του εκφραση θα ειναι το κινημα Ναροντναγια Βολια (Θεληση του Λαου), που θελει να «βαδισει προς τον λαο», για να φερει την αγροτια κοντα στις νεες επαναστατικες ιδεες. Απ’ ολους τους μεγαλους Ρωσους συγγραφεις, ο Τολστοϊ, αναμφιβολα, παρουσιαζει τη μεγαλυτερη συναφεια με την λαϊκιστικη λατρεια της αγροτιας.

            Ο Σισμοντι απειχε πολυ απο το να ειναι επαναστατης, ωστοσο η συνεκτικη και ριζικη κριτικη του στον καπιταλισμο προκαλεσε τον θαυμασμο του Μαρξ. Αντιθετα απο τους κλασικους οικονομολογους, η αναλυση του για την οικονομικη πραγματικοτητα βασιζεται σε ενα ηθικο αξιωμα: «Θα πολεμω παντα το συστημα της εκβιομηχανισης που εβγαλε στο σφυρι την ανθρωπινη ζωη»[3]. Ο Σισμοντι αρνειται την επιδιωξη του πλουτου ως αυτοσκοπο – αυτο που ονομαζει «χρηματιστικη» - και τον υποβιβασμο των ανθρωπων στον ρολο των μηχανων.

            Αυτη η κριτικη του καπιταλισμου ειναι ρομαντικη οσον αφορα τις διαρκεις παραπομπες σε μια προκαπιταλιστικη χρυση εποχη – που τοποθετειται κυριως στις ιταλικες δημοκρατιες του Μεσαιωνα – και το οραμα μιας πατριαρχικης κοινωνιας μικροτεχνιτων και αγροτων, με κοινωνικες δομες συντεχνιακου ή κοινοτικου τυπου. Σ’ ενα χαρακτηριστικο αποσπασμα του κυριου εργου του, Les Nouveaux Principes de lEconomie Politique (1819), o Σισμοντι γραφει: «Στις χωρες οπου ο καλλιεργητης ειναι ο ιδιοκτητης και οπου η σοδεια ανηκει αποκλειστικα στους ιδιους ανθρωπους που κανουν ολες τις δουλειες, χωρες των οποιων την κοινωνικη δομη θα χαρακτηρισουμε πατριαρχικη, βλεπουμε σε καθε βημα τα σημαδια της αγαπης που νιωθει ο καλλιεργητης για το σπιτι που μενει, τη γη που φροντιζει». Ο Σισμοντι ωστοσο αρνειται οτι ειναι «εχθρος της κοινωνικης προοδου» και επιμενει στο γεγονος οτι δεν επιθυμει να παλινορθωσει αυτο που υπηρχε, αλλα να δημιουργησει «κατι καλυτερο απ’ αυτο που υπαρχει, μεσα απο ορισμενες κοινωνικες μεταρρυθμισεις (διανομη των μεγαλων ιδιοκτησιων, των επιχειρησεων, κ.λπ.)».

            Η συναφεια αναμεσα σ’ αυτες τις οικονομικες ιδεες και εκεινες των Ρωσων ποπουλιστων ειναι αδιαφισβητητη, αν και οι τελευταιοι θα προσδωσουν μια πολυ πιο επαναστατικη αποχρωση στο προγραμμα αυτο. Ο Λενιν, το 1897, θα γραψει μια μελετη με τιτλο «Για να χαρακτηρισουμε τον οικονομικο ρομαντισμο (ο Σισμοντι και οι εθνικοι μας σισμοντιστες)», στο οποιο ξεκαθαριζει τους λογαριασμους του με τους ποπουλιστες και καταδικαζει αμετακλητα το εργο του Σισμοντι ως αντιδραστικο. Οπως θα δουμε ομως, η Ροζα Λουξεμπουργκ θα τον υπερασπιστει εναντια στον Λενιν στο βιβλιο της Η Συσσωρευση του Κεφαλαιου, (1911), δηλωνοντας οτι θετει ουσιαστικα ερωτηματα για την αναπτυξη της μαρξιστικης πολιτικης οικονομιας.

 

Ο Ουτοπικος-Ανθρωπιστικος Σοσιαλισμος

 

            Οι ρομαντικοι συγγραφεις που συνδεονται με το ρευμα αυτο κατασκευαζουν ενα προτυπο σοσιαλιστικης εναλλακτικης λυσης απεναντι στον βιομηχανικο-αστικο πολιτισμο, μια κολεκτιβιστικη ουτοπια, αναφερομενοι παραλληλα σε καποια κοινωνικα παραδειγματα, και καποιες ηθικες και/ή θρησκευτικες αξιες προκαπιταλιστικου τυπου. Η κριτικη τους δεν ασκειται στο ονομα μιας ταξης (το προλεταριατο), αλλα εξ ονοματος ολοκληρης της ανθρωποτητας, και ειδικοτερα της ανθρωποτητας που υποφερει· και απευθυνεται σε ολους τους ανθρωπους καλης θελησης. Αυτοι που συνηθως ονομαζουμε «ουτοπικους σοσιαλιστες» δεν εχουν παντα τη ρομαντικη ευαισθησια: ο Οουεν, και ο Σαιν Σιμον ειδικα, ειναι πριν απ’ ολα ανθρωποι του Διαφωτισμου, της προοδου και της βιομηχανιας. Αντιθετα, μπορουμε να συνδεσουμε με τον σοσιαλιστικο ρομαντικο τυπο συγγραφεις και τασεις οπως ο Σαρλ Φουριε και ο Pierre Leroux (και σε εναν καποιο βαθμο, την φιλολογικη του μαθητρια, τη Γεωργια Σανδη), τον «πραγματικο σοσιαλισμο» του Karl Grün στη Γερμανια, τον εξπρεσσιονιστη Ερνστ Τολλερ, ή τον ουμανιστη μαρξιστη Εριχ Φρομ.

            Ενα εξαιρετικα διαφωτιστικο παραδειγμα της τασης αυτης ειναι το εργο του Μοζες Χες, του Γερμανο-Εβραιου σοσιαλιστη που ειχε αποφασιστικη επιδραση πανω στον Μαρξ και τον Ενγκελς, και ειδικα τα γραπτα της νεοτητας του (1837-1845). Η πρωτη του εργασια, Η ιερη ιστορια της ανθρωποτητας (1837), ειναι πιθανως εκεινη στην οποια η ρομαντικη παρουσια ειναι πιο εντονη: ο Χες αναπτυσσει μια μεσσιανικη και πολιτικη ερμηνεια της ιστοριας που τοποθετει στην Αρχαιοτητα μια κοινωνικα αρμονικη εποχη θεμελιωμενη στην κοινοτητα των αγαθων. Η ατομικη ιδιοκτησια κατεστρεψε την αρχικη αυτη ισορροπια, επιτρεποντας την αναπτυξη της βιομηχανιας και του εμποριου που εφεραν μαζι τους τις ανισοτητες, τους εγωισμους και τις κοινωνικες αδικιες. Το μεσσιανικο χρεος του μελλοντος συνισταται ετσι στην καταργηση της κληρονομικης μεταβιβασης και της ατομικης ιδιοποιησης της παραγωγης, «ετσι ωστε να μπορεσει ν’ αποκατασταθει η αρχεγονη ισοτητα μεταξυ των ανθρωπων», ανοιγοντας τον δρομο για την εγκαθιδρυση της Νεας Ιερουσαλημ, μιας Νεας Εδεμ, δηλαδη του βασιλειου του θεου επι της γης. Εντονα επηρεασμενος απο τον Φουριε, του οποιου η αντιληψη σχετικα με την κοινωνικη αρμονια αποτελει το θεμελιο του βιβλιου, ο Χες αποπειραται μια ριζικη κριτικη της νεας αριστοκρατιας του χρηματος και της βιομηχανιας που αυξανει τον πλουτο των λιγων εις βαρος των πολλων.                          

            Σε αντιθεση με αυτο το εργο που ειχε πολυ μικρη απηχηση, το βιβλιο που εξεδωσε ο Χες το 1841, Η Ευρωπαϊκη Τριαρχια, ειχε σημαντικη επιδραση στην κριτικη, κυριως νεο-χεγκελιανη, διανοηση της Γερμανιας· ο Χες προτεινει εδω τη συγκροτηση της Ευρωπης ως ενοποιημενου «οργανισμου», ξεκινωντας απο μια πνευματικη συμμαχια μεταξυ της Γαλλιας, της Γερμανιας και της Αγγλιας που θα οδηγουσε στην εδραιωση της βασιλειας του θεου επι της γης. Σε μια τυπικα ρομαντικη επιτομη μεταξυ παρελθοντος και μελλοντος, γραφει: «Αυτο που ηταν το αγιο εβραϊκο Κρατος της Αρχαιοτητας, αυτο που υπηρξε η ρωμαϊκη Αγια Αυτοκρατορια του Μεσαιωνα, αυτο θα γινει η ρωμαιο-γερμανικη Ευρωπη του μελλοντος: η κορη των ματιων του θεου, το κεντρικο σημειο απο το οποιο εξακτινουται το πεπρωμενο του κοσμου».

            Οι υπορρητες σοσιαλιστικες ιδεες των εργων αυτων αναπτυσσονται σταδιακα σε μια σειρα δοκιμιων και αρθρων του Χες στα χρονια 1842-1845, στην RheinischeZeitung, τα Deutsch-Französischen Jahrbücher, τα Neuen Anekdoten, και τα Rheinische Jahrbücher. Οι εργασιες αυτες αντιπαραθετουν την κομμουνιστικη αρχη της ανθρωποτητας στην αρχη του εγωισμου, το Πνευμα στον Μαμμωνα, τη σοσιαλιστικη κοινοτητα του μελλοντος στο εγωιστικο και «μη οργανικο» ατομο της αστικης κοινωνιας. Το πιο σημαντικο ειναι πιθανον το δοκιμιο «Η Ουσια του Χρηματος» - που ασκησε αξιολογη επιδραση στον νεαρο Μαρξ – το οποιο γραφτηκε το 1843 και εκδοθηκε το 1845.

            Με το κειμενο αυτο κριτικαρει με παθος την κυριαρχια του θεοποιημενου χρηματος πανω στους ανθρωπους, την εμπορευματοποιηση της ανθρωπινης ελευθεριας που χαρακτηριζει τη νεωτερικοτητα. Για τον Χες, ο συγχρονος κοσμος της εμπορικης διαπραγματευσης (moderne Schacherwelt), του οποιου η ουσια ειναι το χρημα, ειναι χειροτερος απο την αρχαια σκλαβια διοτι ειναι «αφυσικο και απανθρωπο να ξεπουλαμε τον εαυτο μας εθελοντικα». Χρεος του κομμουνισμου ειναι να καταργησει το χρημα και τη δαιμονικη του δυναμη και να εγκαθιδρυσει μια αυθεντικα ανθρωπινη οργανικη κοινοτητα (organische Gemeinschaft).  

 

Ο Ελευθεριακος Ρομαντισμος

 

Ο ελευθεριακος, ή αναρχικος, ή αναρχο-συνδικαλιστικος ρομαντισμος, εμπνεεται απο καποιες προκαπιταλιστικες κολεκτιβιστικες παραδοσεις αγροτων, βιοτεχνων και εξειδικευμενων εργατων για να διεξαγει εναν αγωνα ο οποιος στρεφεται τοσο εναντια στο συγχρονο Κρατος οσο και στον καπιταλισμο, και επιδιωκει να εγκαταστησει μια αποκεντρωμενη ομοσπονδια τοπικων κοινοτητων· γνωρισε το απογειο του στα τελη του 19ου και στις αρχες του 20ου αιωνα. Στον αναρχισμο συνανταμε επισης και μια ταση Aufklärer, μαλλον απομακρυσμενη απο τον ρομαντισμο παντως. Η πλειοψηφια ωστοσο των «κλασικων» αναρχικων διανοουμενων, οπως ο Προυντον, ο Μπακουνιν, ο Κροποτκιν και ο Ελιζ Ρεκλους, ειναι σε μεγαλο βαθμο ρομαντικα πνευματα. Αυτο ισχυει επισης για τον επαναστατικο συνδικαλιστικο κυκλο γυρω απο την περιοδικη εκδοση Mouvement Socialiste (G. Sorel, H.Lagardelle, E. Berth), για τον J. Grave και τους συμβολιστες φιλους του και για τον Εβραιο αναρχικο B.Lazare, φιλο του Πεγκύ. Καποιοι συγγραφεις – ειδικοτερα ο Καφκα – μπορουν επισης να συνδεθουν με αυτη τη μορφη ρομαντικης αντιληψης.  

Την ιδια στιγμη φαινεται οτι εκει οπου ο αναρχισμος εδραιωθηκε με τη μεγαλυτερη ισχυ ως κοινωνικο κινημα – στην Ισπανια – αυτο το κινημα υπηρξε ρομαντικο με την εννοια οτι θελησε να εμποδισει την εγκατασταση του καπιταλισμου. Ετσι, οπως παρατηρει ο Franz Borkenau στην υπεροχη μαρτυρια του για τον πολεμο της Ισπανιας, «το λαϊκο ισπανικο κινημα δεν στρεφεται εναντια στον καπιταλισμο που εχει ολοκληρωσει την αναπτυξη του αλλα εναντια στην ιδια την υπαρξη του καπιταλιστικου συστηματος στην Ισπανια... Η υλιστικη αντιληψη της ιστοριας, βασισμενη στην λατρεια της αναπτυξης, δεν βρηκε ποτε απηχηση σε αυτο... Αυτο που εξεγειρει τη συνειδηση του εργατικου και αγροτικου ισπανικου κινηματος, δεν ειναι η ιδεα ενος αεναα διαιωνιζομενου καπιταλισμου, αλλα αυτη καθεαυτη η εμφανιση του καπιταλισμου. Αυτο ειναι για μενα το κλειδι που εξηγει την απηχηση και την διαδοση του αναρχισμου στην Ισπανια». Μιλωντας για τη γοητεια που του ασκουσε η Ισπανια, ο Βorkenau αποκαλυπτει την δικη του ρομαντικη ευαισθησια: «Στην Ισπανια, η ζωη δεν ειναι ακομη αποτελεσματικη, δηλαδη δεν ειναι ακομη μηχανοποιημενη· για τον Ισπανο, η ομορφια ειναι πιο σημαντικη απο την πρακτικη χρησιμοτητα· το συναισθημα πιο σημαντικο απο την επιτυχια· ο ερωτας και η φιλια πιο σημαντικα απο την εργασια. Με λιγα λογια, αυτο που αισθανομαστε ειναι η ελξη ενος προσιτου σε μας πολιτισμου, αμεσα συνδεδεμενου με το πολιτικο παρελθον της Ευρωπης, που εχει ωστοσο αρνηθει ν’ ακολουθησει τον δρομο που εχει παρει ο δικος μας πολιτισμος, της μηχανοποιησης, της εξιδανικευσης της ποσοτητας και της χρησιμοθηρικης αποψης των πραγματων».

Ενας απο τους τυπικους  εκπροσωπους του ελευθεριακου ρομαντισμου ειναι ο Gustav Landauer. Συγγραφεας, κριτικος λογοτεχνιας, κοινωνικος φιλοσοφος, ηγετης της Κομμουνας του Μοναχου το 1919 – θα δολοφονηθει απο την αντεπανασταση μετα την ηττα της βαυαρικης Δημοκρατιας των συμβουλιων – ο Landauer επηρεαστηκε στην νεοτητα του απο τον Βαγκνερ  και τον Νιτσε προτου γινει αναρχικος. Απο την αρχη, ωστοσο, διαχωριζεται απο τους δασκαλους του οχι μονο εξ αιτιας του επαναστατικου του προσανατολισμου αλλα επισης και λογω της ελξης που ασκει επανω του η θρησκευτικη πνευματικοτητα· το 1903, θα εκδωσει μια μεταφραση των μυστικιστικων γραπτων του Meister Eckhart. Τελικα, ο Landauer, συμμεριζεται με τον «κλασικο» γερμανικο ρομαντισμο μια βαθια νοσταλγια για την γερμανικη χριστιανοσυνη: «Η χριστιανοσυνη, με τους πυργους και τις γοτθικες επαλξεις της... με τις συντεχνιες και τις αδελφοτητες της, ηταν ο λαος με την πιο ισχυρη και πιο υψηλη εννοια της λεξης: η εσωτερη συντηξη της οικονομικης και πολιτισμικης κοινοτητας με εναν πνευματικο δεσμο» (Geistesbund).

 Αντιθετα, η συγχρονη Αγγλια, μετα τον 19ο αιωνα, «με το στειρο βιομηχανικο της συστημα, με την αγονη γη της, με την επιβεβλημενη ομοιομορφια των μαζων της και την εξαθλιωση τους, με την παραγωγη της που στοχευει μαλλον στην παγκοσμια αγορα παρα στις αληθινες της αναγκες», αποτελει για αυτον μια αποκρουστικη πραγματικοτητα. Σαρκαζει τον Μαρξ, αυτο το «παιδι της ατμομηχανης», και τον θαυμασμο του για τις τεχνολογικες επιτυχιες του καπιταλισμου. Ο στοχος του σοσιαλισμου δεν εγκειται στην τελειοποιηση του βιομηχανικου συστηματος, αλλα στο να βοηθησει τους ανθρωπους να ξαναβρουν τον πολιτισμο, το πνευμα, την ελευθερια, την κοινοτητα.  Ριζικα εχθρικος απεναντι στο κρατος και την αστικη κοινωνια, ο Landauer, κηρυττε στους σοσιαλιστες την απομακρυνση απ’ αυτο το διεφθαρμενο και παρηκμασμενο κοινωνικο συμπαν· για να εγκαθιδρυσουν αυτονομες αγροτικες κοινοτητες που θα ενωθουν σε μια ελευθερη ομοσπονδια. Περισσοτερο απο την γενικη απεργια ή την εξεγερση, το μονοπατι που οδηγει στον ελευθεριακο σοσιαλισμο ειναι η εγκαταλειψη της καπιταλιστικης οικονομιας και η δημιουργια της σοσιαλιστικης Gemeinschaft, στην υπαιθρο, hic et nunc(εδω και τωρα).

Θα ηταν παντως λαθος να εμφανισουμε τον Landauer ως εναν οπαδο μιας απλης παλινορθωσης κοινωνικο-πολιτιστικων μορφων του παρελθοντος. Αναγνωριζει την αξια ορισμενων κεκτημενων του πολιτισμου: τον Aufklärung (διαφωτισμο), την υποχωρηση της δεισιδαιμονιας και των προκαταληψεων, την προοδο της επιστημης, και θελει να δημιουργησει, - μεσα απο τον συγκερασμο, του νεωτερικου Zivilisation που κινειται με τον υπολογισμο, το κερδος, την διαπαλη ολων εναντιον ολων, εχοντας ως μεσο την τεχνικη και σκοπο την βιομηχανικη προοδο, με την προ-νεωτερικη Kultur, τον κοινοτικο κοσμο που οριζεται απο την αρμονια, τα εθιμα, τη θρησκεια, και την αλληλοβοηθεια -, μια αυθεντικα καινουρια κοινωνια, χωρις κρατος και κοινωνικες ταξεις.

 

O Μαρξιστικος Ρομαντισμος

 

            Υπαρχει μια σημαντικη ρομαντικη διασταση, αν και οχι πραγματικα κυριαρχη, στο εργο των ιδιων των Μαρξ και Ενγκελς – μια διασταση που δεν εχει αναδειχθει αρκετα και που εγκαταλειφθηκε στη συνεχεια απο τον «επισημο» μαρξισμο (τον περιορισμενο εκτοτε απο τον εξελικτισμο, τον θετικισμο και τον φορντισμο) τοσο της 2ης οσο και της 3ης Διεθνους: στα γραπτα του Καουτσκυ, του Πλεχανοφ, του Μπουχαριν, για να μη μιλησουμε για εκεινα του Σταλιν, ματαια θα αναζητουσαμε τα ιχνη καποιας ρομαντικης κληρονομιας.

            Η ρομαντικη διασταση ομως, παρουσα στα εργα των θεμελιωτων του μαρξισμου, γινεται περισσοτερο κεντρικη στα γραπτα καποιων συγγραφεων που επικαλουνται τον μαρξισμο αλλα ειναι περιθωριακοι ή περιφερειακοι απεναντι στην ορθοδοξια. Η πρωτη σημαντικη αποπειρα νεο-ρομαντικης επανερμηνειας του μαρξισμου υπηρξε εκεινη του William Morris, στα τελη του 19ου αιωνα: πρεπει, ωστοσο, να διευκρινησουμε οτι ο Morris, στην πραγματικοτητα, τοποθετειται μεταξυ μαρξισμου και αναρχισμου. Δοκιμιογραφος, ποιητης, σκιτσογραφος και ενας απο τους ηγετες της Socialist League, ο Morris αρχικα υπηρξε οπαδος του Carlyle και του Ruskin και τα ποιηματα του υμνουσαν τη χαμενη γοητεια του Μεσαιωνα. Κοντα στον Burne-Jones, τον Dante Gabriel Rosseti και την προ-ραφαηλιτικη Αδελφοτητα – την οποια ο Burne-Jones ειχε χαρακτηρισει ως «σταυροφορια και ιερο πολεμο εναντια στην εποχη μας» - εντασσεται, ιδιαιτερα σε μια πρωτη φαση, στο ρευμα των νοσταλγων της επιστροφης.

            Με τη μεταστροφη του ομως προς τον σοσιαλισμο και την ανακαλυψη του Μαρξ, το 1883-1884, ο Morris δεν εγκατελειψε την παλια του κοσμοαντιληψη: «Το κυριαρχο παθος της ζωης μου», γραφει το 1884, «ηταν και παραμενει το μισος για τον συγχρονο πολιτισμο»[4]. Στο ουτοπικο του μυθιστορημα του 1890, Νουβελες απο το Πουθενα, περιγραφει μια μελλοντικη ιδανικη κοινωνια, που ειναι αποτελεσμα μιας προλεταριακης επαναστασης και ενος προλεταριακου εμφυλιου πολεμου. Η κοινωνια αυτη μοιαζει με εκεινες του 14ου αιωνα απο πολλες αποψεις, αλλα στην πραγματικοτητα αποτελει μια κοινωνια νεου τυπου, αναρχικη και κομμουνιστικη ταυτοχρονα. Για μεγαλο χρονικο διαστημα, ο Morris απορριπτονταν εντελως απο το μαρξιστικο στρατοπεδο εξαιτιας της ανορθοδοξης αυτης οπτικης του· προσφατα ομως, δυο Βρετανοι μαρξιστες που συμμεριζονται τις ρομαντικες του τασεις – ο E. P. Thompson και ο Raymond Williams – ανεδειξαν την αποφασιστικη σημασια της σκεψης του για τον μαρξισμο.

            Εκτος της αγγλικης αυτης κληρονομιας, ειναι κυριως στη σφαιρα της γερμανικης κουλτουρας – και ασχετα με τις βρετανικες εξελιξεις – που συνανταμε συγγραφεις και μαρξιστικα ρευματα εντονα επηρεασμενα απο τον ρομαντισμο: τον G. Lukacs, τον E.Bloch και τη Σχολη της Φρανκφουρτης (ειδικα τον Walter Benjamin και τον Herbert Marcuse). Στην Γαλλια θα μπορουσαμε να αναφερουμε τον Ανρι Λεφεβρ. Βρισκουμε επισης σε ορισμενες χωρες του Τριτου Κοσμου, κυριως αναμεσα στους ιδρυτες του κομμουνιστικου κινηματος στη δεκαετια του ’20, στοχαστες που αναζητουσαν στις προκαπιταλιστικες παραδοσεις των χωρων τους μια κοινωνικο-πολιτιστικη βαση για το επαναστατικο κινημα: ο J. C.Mariategui στο Περου, ο Λι-Τα-Τσαο στην Κινα, κ.α.      

            Ωστοσο, αυτο που διαφοροποιει το διαβημα τους απο εκεινα αλλων σοσιαλιστικων ή επαναστατικων ρευματων ρομαντικης ευαισθησιας, ειναι η ουσιαστικη τους ενασχοληση με ορισμενα βασικα προβληματα του μαρξισμου: η παλη των ταξεων, ο ρολος του προλεταριατου ως οικουμενικης απελευθερωτικης ταξης, η δυνατοτητα χρησης των συγχρονων παραγωγικων δυναμεων σε μια σοσιαλιστικη οικονομια, κ.λπ. – εστω κι αν τα συμπερασματα τους στο θεμα αυτο δεν ταυτιζονται απαιραιτητα με εκεινα των Μαρξ και Ενγκελς.

 

 

Εξεγερση και Μελαγχολια

M.Löwy, R.Sayre

 

[1]William Godwin (1756 – 1836). Αγγλος μυθιστοριογραφος και δοκιμιογραφος. Παστορας προτεσταντικης αιρεσης, οδηγηθηκε στον αθεϊσμο απο το 1792 ως το 1798, ενω στη συνεχεια ενστερνιστηκε εναν αφαιρετικο ντεϊσμο. Το 1796 παντρευτηκε μια απο τις πρωτες συγχρονες φεμινιστριες, την Mary Wollstonecraft.

[2]P.B. Shelley, Selected Poetry, Oxford, UP, 1968, σ. 292.

[3] J.-C.S. de Sismondi, Etudes sur l’ economie politique, 1837, σ. 209. 

[4] “How I Became a Socialist”, (1894), στο Political Writings of William Morris, Λονδινο, 1979, σ. 243.  

Προσθέστε περισσότερες πληροφορίες

To μέγιστο μέγεθος των αρχείων είναι 16ΜΒ. Επιτρέπονται όλες οι γνωστές καταλήξεις αρχείων εικόνας,ήχου, βίντεο. ΠΡΟΣΟΧΗ! Για να υπάρχει η δυνατότα embed ενός video πρέπει να είναι της μορφής mp4 ή ogg.

Νέο! Επιλέξτε ποιά εικόνα θα απεικονίζεται στην αρχή του σχόλιου.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License