Αντικειμενικότητα και Φιλελεύθερη Επιστημοσύνη

.

 

Αντικειμενικότητα και Φιλελεύθερη Επιστημοσύνη

(Σχετικά με τις κοινωνικές διεργασίες και τα επαναστατικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στην Ισπανία του 1936-39) *

 Του Νόαμ Τσόμσκι

    Εάν είναι πιθανό πως η ιδεολογία γενικά θα μπορούσε να αποτελεί μάσκα για το προσωπικό συμφέρον, τότε πρόκειται για φυσική υπόθεση ότι οι διανοούμενοι, ερμηνεύοντας την ιστορία ή διαμορφώνοντας την πολιτική, θα τείνουν να υιοθετούν μια ελιτίστικη θέση, καταδικάζοντας τα λαϊκά κινήματα και την μαζική συμμετοχή στις διαδικασίες λήψεις αποφάσεων, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στην αναγκαιότητα για επίβλεψη από εκείνους που διαθέτουν την γνώση και την κατανόηση που απαιτείται (όπως διατείνονται οι ίδιοι) να διαχειριστούν την κοινωνία και να ελέγξουν την κοινωνική αλλαγή. Όμως αυτή δεν είναι καν μια πρωτότυπη σκέψη πια. Ένα από τα βασικά στοιχειά στην αναρχική κριτική του Μαρξισμού έναν αιώνα πριν ήταν η πρόβλεψη πως, συμφωνά με την διατύπωση του Μπακούνιν:

 Σύμφωνα με την θεωρία του κου Μαρξ, οι άνθρωποι όχι μόνο δεν πρέπει να καταστρέψουν [το κράτος]άλλα πρέπει να το ενισχύσουν και να το θέσουν στην απόλυτη διάθεση των ευεργετών τους, των προστατών τους και των δασκάλων τους – τους ηγέτες του Κομμουνιστικού Κόμματος, με άλλα λογία τον κο Μαρξ και τους φίλους του, οι οποίοι θα προχωρήσουν στην απελευθέρωση [της ανθρωπότητας] με τον δικό τους τρόπο. Θα συγκεντρώσουν τα ηνία της διακυβέρνησης σε χέρια ισχυρά, λόγω του ότι οι αδαείς άνθρωποι χρειάζονται μια υπερβολικά άτεγκτη κηδεμονία,· θα εγκαθιδρύσουν μια μοναδική κρατική τράπεζα, συσσωρεύοντας στα χεριά της όλη την εμπορική, βιομηχανική, αγροτική και ακόμη και την επιστημονική παραγωγή, και στην συνέχεια θα διαιρέσουν τις μάζες σε δυο στρατιές – την βιομηχανική και την αγροτική – κάτω από την άμεση διοίκηση των κρατικών μηχανικών, οι όποιοι θα εδραιώσουν τότε ένα νέο προνομιακό επιστημονικό-πολιτικο κράτος (P. Avrich, Οι Ρωσοι Αναρχικοι).

Θα ήταν αδύνατο να μην εντυπωσιαστεί κάποιος από τον παραλληλισμό μεταξύ αυτής της πρόβλεψης και εκείνης του Daniel Bell – την πρόβλεψή πως στην νέα μεταβιομηχανική κοινωνία, «όχι μόνο τα καλύτερα ταλέντα, άλλα σταδιακά ολόκληρο το πλέγμα κοινωνικής θέσης και κοινωνικού κύρους, θα βασίζεται στις κοινότητες των διανοούμενων και των επιστημόνων». Συνεχίζοντας αυτόν τον παραλληλισμό για λίγο, θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς εάν η αριστερή κριτική στον Λενινιστικό ελιτισμό μπορεί να εφαρμοστεί, κάτω από πολύ διαφορετικές συνθήκες, στην φιλελεύθερη ιδεολογία της διανοητικής ελίτ που φιλοδοξεί να ανέλθει σε κυρίαρχη θέση στην διαχείριση του κράτους πρόνοιας

Η Ρόζα Λούξεμπουργκ, το 1918, υποστήριξε ότι ο ελιτισμός των Μπολσεβίκων θα οδηγούσε σε μια κοινωνική κατάσταση όπου το μοναδικό ενεργό στοιχείο στην κοινωνική ζωή θα ήταν η γραφειοκρατία– αν και τώρα θα αποκαλούνταν η «Κόκκινη γραφειοκρατία» του κρατικού σοσιαλισμού που ο Μπακούνιν είχε προ πολλού περιγράψει ως «το πιο άθλιο και τρομακτικό ψέμα που έχει δημιουργήσει ο αιώνας μας».1 “ Η πραγματική κοινωνική επανάσταση απαιτεί μια «πνευματική μεταμόρφωση των μαζών που έχουν εξαθλιωθεί μετά από αιώνες αστικής ταξικής εξουσίας».2 «Μάνο με το ξερίζωμα των συνηθειών της υποταγής και της δουλοπρέπειας ως την τελευταία ρίζα τους θα καταφέρει η εργατική τάξη να αποκτήσει την κατανόηση μιας νέας μορφής πειθαρχίας, αυτο-κυρίαρχης τόσο ώστε να προκύπτει από την ελεύθερη συναίνεση».3 Γράφοντας το 1904, πρόβλεψε ότι οι οργανωτικές έννοιες του Λένιν θα «υποδούλωναν ένα νέο εργατικό κίνημα σε μια διανοητική ελίτ πεινασμένη για εξουσία.... μετατρέποντας την σε ένα αυτόματο, χειραγωγούμενο απο την Κεντρική Επιτροπή».4

Στο ελιτίστικο δόγμα των Μπολσεβίκων του 1918, εκείνη είδε μια διαφωνία της δημιουργικής, αυθόρμητης, αυτο-διορθούμενης δύναμης της μαζικής δράσης, η οποία μόνη, υποστηρίζει, θα μπορέσει να επιλύσει τα χιλιάδες προβλήματα της κοινωνικής αναδόμησης και να παράγει την πνευματική μεταμόρφωσή που αποτελεί την ουσία μιας πραγματικής κοινωνικής επανάστασης. Καθώς η πρακτική των Μπολσεβίκων εξελίχθηκε σε άτεγκτο δόγμα, ο φόβος της λαϊκής πρωτοβουλίας και της αυθόρμητης μαζικής δράσης, που δεν βρίσκεται κάτω από την διεύθυνση και τον έλεγχο της ορθά καθορισμένης πρωτοπορίας, αναδείχθηκε σε κυρίαρχο στοιχείο της έτσι αποκαλούμενης «Κομμουνιστικής» ιδεολογίας.

Ο ανταγωνισμός με τα μαζικά κινήματα και την κοινωνική αλλαγή που αποδρά από τον έλεγχο των προνομιούχων ελίτ αποτελεί επίσης σαφές χαρακτηριστικό της σύγχρονης φιλελεύθερης ιδεολογίας. Θέλω να διερευνήσω εδώ το πως, σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίπτωση, η συγκεκριμένη αυτή προκατάληψη της Αμερικάνικης φιλελεύθερης ιδεολογίας μπορεί να εντοπιστεί ακόμη και στην ερμηνεία των γεγονότων του παρελθόντος στο οποίο η Αμερικάνικη ανάμειξη ήταν ιδιαίτερα ισχνή, και σε ιστορικές μελέτες ιδιαίτερα μεγάλου βεληνεκούς.

Το 1966, η Ένωση Αμερικάνων Ιστορικόν απέδωσε το βραβείο για την αρτιότερη μελέτη της Ευρωπαϊκής Ιστορίας στον Gabriel Jackson, για την εργασία του στην μελέτη της Ισπανίας κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 1930.5 Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι από τα δεκάδες βιβλία για την εν λόγω περίοδο, το έργο του Jackson είναι από τα καλύτερα, και δεν αμφιβάλλω διόλου για το ότι το βραβείο ήταν αντάξιο του. Ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος είναι ένα από τα κρισιμότερα γεγονότα της σύγχρονης ιστορίας, και ένα από τα πλέον μελετημένα επίσης. Στον πόλεμο αυτό, ανακαλύπτουμε την αλληλεπίδραση δυνάμεων και ιδεών που έχουν κυριαρχήσει στην Ευρωπαϊκή ιστορία μετά την βιομηχανική επανάσταση.

Επιπλέον, η σχέση της Ισπανίας με τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής ήταν με πολλοίς τρόπους όμοια με εκείνη των χωρών που σήμερα αποκαλούνται Τρίτος Κόσμος. Με κάποιους τρόπους, λοιπόν, τα γεγονότα των Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου προσφέρουν μια πρόγευση όσων μας επιφυλάσσει το μέλλον, καθώς οι επαναστάσεις στον Τρίτο Κόσμο ξεριζώνουν τις παραδοσιακές κοινωνίες, απειλούν την ιμπεριαλιστική κυριαρχία, εντείνουν τους ανταγωνισμούς μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, και φέρνουν τον κόσμο επικίνδυνα κοντά σε έναν πόλεμο ο οποίος, εάν δεν αποτραπεί, θα προκαλέσει σίγουρα την τελική καταστροφή της σύγχρονης ιστορίας. Ο λόγος για τον οποίο θέλω να  διερευνήσω μια εξαιρετική φιλελεύθερη ανάλυση του Ισπανικοί Εμφύλιου Πολέμου είναι κατά συνέπεια δίπτυχος: πρώτον, λόγω του εγγενούς ενδιαφέροντος που έχουν τα γεγονότα αυτά, και δεύτερον, λόγω της γνώσης που η ανάλυση αυτή μπορεί να παρέχει αναφορικά με την υποβόσκουσα ελιτίστικη προκατάληψη που πιστεύω ότι βρίσκεται στην ρίζα του φαινομένου της αντεπαναστατικής καθυπόταξης.

Στην μελέτη του για την Ισπανικη Δημοκρατια, ο Jackson δεν καταβάλλει καμιά προσπάθεια να αποκρύψει την δέσμευση του προς όφελος της φιλελεύθερης δημοκρατίας, όπως αυτή εκπροσωπήθηκε από πρόσωπα όπως ο Azana, o Casares, o Quiroga, o Martinez Barrio,6 και οι άλλοι «υπεύθυνοι εθνικοί ηγέτες». Αναλαμβάνοντας την θέση αυτή, μιλάει εκ μέρους πολλών φιλελεύθερων στοχαστών· και θα ήταν δίκαιο να πούμε ότι πρόσωπα παρόμοια με εκείνα που μόλις αναφερθήκαν θα υποστηρίζονταν από τους Αμερικάνους φιλελεύθερους, οπου ήταν αυτό εφικτό, στην Λατινική Αμερική, την Ασία ή την Αφρική. Επιπλέον, ο Jackson, δεν καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια να καμουφλάρει την αντιπάθεια του για τις δυνάμεις της λαϊκής επανάστασης στην Ισπανία, ή για τους σκοπούς της.

Δεν πρόκειται για κριτική της μελέτης του Jackson ότι η άποψη του και οι συμπάθειες του εκφράζονται με τόση διαύγεια. Αντίθετα, η αξία της εργασίας του ως ερμηνεία των ιστορικόν γεγονότων επιτείνεται από το γεγονός ότι οι δεσμεύσεις του συγγραφέα διατυπώνονται με τόση σαφήνεια και ενάργεια. Ωστόσο νομίζω οτι μπορεί να δειχθεί πως η περιγραφή της λαϊκής επανάστασης που πραγματοποιήθηκε στην Ισπανία από τον Jackson είναι παραπλανητική και εν μέρει εντελώς άδικη, και ακόμη ότι η αποτυχία της αντικειμενικότητας που φανερώνει είναι εξαιρετικά σημαντική γιατί χαρακτηρίζει την νοοτροπία που εκδηλώνεται από φιλελεύθερους (και Κομμουνιστές) διανοούμενους προς τα επαναστατικά κινήματα που σε μεγάλο βαθμό εκδηλώνονται αυθόρμητα και χαλαρά οργανωμένα, παρά το γεγονός ότι προκύπτουν από τις βαθιά βιωμένες ανάγκες και τα ιδεώδη των εξαθλιωμένων.

Είναι μια από τις συμβάσεις της επιστημοσύνης ότι η χρήση όρων όπως αυτών της προηγούμενης φράσης φανερώνουν αφέλεια και ζαλισμένο συναισθηματισμό. Η σύμβαση αυτή, παρ’ όλα αυτά, υποστηρίζεται περισσότερο από τον ιδεολογικό δογματισμό παρά από την ιστορία ή την διερεύνηση των φαινομένων της κοινωνικής ζωής. Ο δογματισμός αυτός, νομίζω, διαψεύδεται από γεγονότα όπως η επανάσταση που σάρωσε μεγάλο μέρος της Ισπανίας το καλοκαίρι του 1936.

Οι περιστάσεις την Ισπανίας της δεκαετίας του 1930 δεν επαναλαμβάνονται πουθενά αλλού στον υπανάπτυκτο κόσμο σήμερα, αυτό είναι βέβαιο. Παρ’ ολα αυτά, οι περιορισμένες πληροφορίες που διαθέτουμε σχετικά με τα λαϊκά κινήματα στην Ασία, ειδικά, υποδηλώνουν κάποια παρόμοια χαρακτηριστικά που αξίζουν πολύ σοβαρότερης και συμπαθητικότερης μελέτης απ’ όση έχουν ως τώρα λάβει. Η ελλειπή πληροφόρηση καθιστά επικίνδυνη την προσπάθεια ανάπτυξης οποιουδήποτε τέτοιου παραλληλισμού, αν και νομίζω ότι είναι ιδιαίτερα εφικτή η παρατήρηση των μακρόχρονων τάσεων στις απαντήσεις των φιλελεύθερων και των Κομμουνιστών διανοούμενων σχετικά με τα μαζικά κινήματα.

Όπως έχω ήδη τονίσει, ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος δεν είναι μόνο ένα από τα πιο κρίσιμα γεγονότα της σύγχρονης ιστορίας αλλά ένα από τα πλέον έντονα μελετημένα επίσης. Ωστόσο υπάρχουν εντυπωσιακά κενά. Κατά την διάρκεια των μηνών που ακολούθησαν την στάση του Φράνκο τον Ιούλιο του 1936, μια κοινωνική επανάσταση άνευ προηγουμένου εύρος πραγματοποιήθηκε στο μεγαλύτερο μέρος της Ισπανίας. Δεν διέθετε καμιά «επαναστατική πρωτοπορία» και φαίνεται πως υπήρξε σε μεγάλο βαθμό αυθόρμητη, αναμειγνύοντας μάζες εργαζόμενων στις πόλεις και την επαρχία σε μια ριζική μεταμόρφωση των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών που επέμειναν, με αξιοσημείωτα εντυπωσιακή επιτυχία, μέχρις ότου καταστάλθηκαν με την βια.

Η κατά κύριο λόγο αναρχική αυτή επανάσταση και η μαζική κοινωνική μεταμόρφωση που επέφερε έχει αντιμετωπιστεί, σε πρόσφατες ιστορικές μελέτες, ως κάποιο είδος παρεκτροπής, μια ενόχληση που στάθηκε εμπόδιο στην επιτυχημένη επιδίωξη του πολέμου που θα έσωζε το αστικό καθεστώς από την στάση του Φράνκο. Αρκετοί ιστορικοί θα συμφωνούσαν ενδεχομένως με τον Ερικ Χομπσμπαουμ και τον ισχυρισμό του ότι για την αποτυχία της κοινωνικής επανάστασης στην Ισπανία, «ευθύνονται οι αναρχικοί», ότι ο αναρχισμός ήταν μια «συμφορά», ένα είδος «ηθικής γυμναστικής», χωρίς «συμπαγή αποτελέσματα», στην καλύτερη περίπτωση «ένα καταφανώς συγκινητικό θέαμα για τον μαθητή της λαϊκής θρησκείας». Η πλεον εκτεταμμενη ιστορικη μελετη της αναρχικής επανάστασης7 παραμένει σχετικά απρόσιτη, και ούτε ο συγγραφέας της, που σήμερα ζει στην νότια Γαλλία, ούτε οι αναρίθμητοι πρόσφυγες που δεν θα γράψουν ποτέ απομνημονεύματα άλλα θα μπορούσαν να προσφέρουν ανεκτίμητες προσωπικές μαρτυρίες έχουν ερωτηθεί, προφανώς, από τους συγγράφεις των βασικών ιστορικόν έργων.8

Ενώ η μονή συλλογή ντοκουμέντων που αναφέρεται στις πολιτικοποιήσεις,9 έχει εκδοθεί από τον αναρχικό τύπο και είναι κατά συνέπεια ελάχιστα προσβάσιμη προς τον γενικό αναγνώστη, και έχει επίσης σπάνια αναφερθεί – για παράδειγμα, δεν αναφέρεται καν στην βιβλιογραφία του Jackson, αν και η περιγραφή του Jackson επιδιώκει να είναι μια κοινωνική και πολίτικη, όχι άπλα στρατιωτική, ιστορία. Για την ακρίβεια, η εκπληκτική αυτή κοινωνική αναταραχή φαίνεται πως έχει σε μεγάλο βαθμό παρέλθει της ανάμνησης της. Όμως το δράμα και το πάθος του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου δεν έχει σε καμιά περίπτωση ξεθωριάσει· μάρτυρας είναι και η επίδραση της ταινίας To Die in Madrid πριν λίγα χρονιά. Αν και σε αυτή την ταινία, οπός τονίζει και ο Daniel Guerin, δεν βρίσκεται καμιά αναφορά στην λαϊκή επανάσταση που είχε μεταμορφώσει μεγάλο μέρος της Ισπανικής κοινωνίας…

 

Επειδή το κείμενο είναι μεγάλο δείτε την συνέχεια εδώ:

 http://eleftheriakos.gr

 

Oλο το κείμενο σε     PDF: Aντικειμενικότητα και Φιλελεύθερη Επιστημοσύνη

Προσθέστε περισσότερες πληροφορίες

To μέγιστο μέγεθος των αρχείων είναι 16ΜΒ. Επιτρέπονται όλες οι γνωστές καταλήξεις αρχείων εικόνας,ήχου, βίντεο. ΠΡΟΣΟΧΗ! Για να υπάρχει η δυνατότα embed ενός video πρέπει να είναι της μορφής mp4 ή ogg.

Νέο! Επιλέξτε ποιά εικόνα θα απεικονίζεται στην αρχή του σχόλιου.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License