η αόρατη ουτοπία L’utopia invisibile

ποια είναι τελικά η ουτοπία ; https://aenaikinisi.wordpress.com/2015/05/08/%CE%B7-%CE%B1%CF%8C%CF%81%CE%B1%CF%84%CE%B7-%CE%BF%CF%85%CF%84%CE%BF%CF%80%CE%AF%CE%B1-lutopia-invisibile/

Posted on 08/05/2015 by kleovis τρίτη 5 MAGGIO 2015

L’utopia invisibile

Da un’utopia all’altra από την μια ουτοπία στην άλλη
του Anselm Jappe

είκοσι χρόνια πριν, τα Τραίνα Υψηλής Ταχύτητας, i Treni ad Alta Velocità άρχισαν να πολλαπλασιάζονται στην σιδηροδρομική γραμμή επάνω στην γαλλική επικράτεια. παρόλα αυτά, μέσα στον χορό της έγκρισης, υψώθηκαν, οργανωμένες ή αυθόρμητες, οι αντίθετες φωνές μικρών ομάδων που εξέφρασαν τις επιφυλάξεις τους ενάντια σε αυτό που αποκαλούσαν »δεσποτισμό της ταχύτητας»,  il «dispotismo della velocità«.

δεν διατύπωναν αντιρρήσεις στις λεπτομέρειες, αλλά ασκούσαν επίθεση με ευγλωττία ενάντια στην κοινωνία που είχε παράξει την δυνατότητα, γι αυτούς ανώμαλη και άχρηστη, να διασχίσουν την Γαλλία ολόκληρη σε λίγες ώρες. προφανώς, για να μπορέσουν να διατυπώσουν μια παρόμοια συνολική κρίση,  και συνολικά αρνητική, στην στάση και τον τρόπο ζωής που βρήκε στα  TAV την έκφρασή της, θα έπρεπε να είναι σίγουροι πως ήταν δυνατός ένας άλλος τρόπος ζωής, πολύ διαφορετικός.

σε αυτόν που παραπέμπει σε μια τέτοια δυνατότητα,  είναι σύνηθες να δίνουν τον χαρακτηρισμό του »ουτοπιστή», A che evoca una tale possibilità, si suole dare di «utopista», λέξη που μας παραπέμπει αμέσως στους »ουτοπικούς σοσιαλιστές», ο πιο γνωστός των οποίων παραμένει ο  Charles Fourier.

αυτό το φυλλάδιο ενάντια στο TAV (1) διέγειρε, σαν απάντηση, ένα άλλο γραπτό, έργο μιας ομάδας προσώπων που αξίωναν, και εκείνοι, να είναι αρκετά κριτικοί προς την ορισμένη κοινωνία, στο όνομα μιας διαφορετικής σύλληψης της ζωής από κοινού.  και η σύλληψή τους διεκδικούσε, αυτή την φορά ανοικτά, μια ουτοπική θυγατρική και ειδικότερα εκείνη του  Fourier, υπερασπιζόμενοι το TAV, στο οποίο έβλεπαν να πραγματοποιείται μια από τις προβλέψεις του  Fourier για το λαμπρό μέλλον μιας ανθρωπότητας »αρμονικής» : τεράστια λιοντάρια και υπάκουα, τα »αντί-λιοντάρια», όπως είχε ανακοινώσει ο  Fourier, θα μετέφεραν τους ταξιδιώτες από την μια γωνιά της Γαλλίας στην άλλη σε μια ώρα μοναχά, και από την  Montmatre στην Smirne σε 36 ώρες.

αυτοί οι σύγχρονοι ουτοπιστές δεν έφτασαν στα άκρα να θέλουν να χρησιμοποιήσουν τα αντί-λιοντάρια για να δικαιολογήσουν τον γενετικό χειρισμό ή τα  cyborg,  ούτε θυμίζουν την μετατροπή της θάλασσας σε λεμονάδα – μια άλλη από τις προβλέψεις του ουτοπιστή Besançon. παρόλα αυτά, αυτή η πολεμική ανάμεσα σε δυο τοποθετήσεις (που ίσως δεν αναγνώριζαν την ύπαρξη κανενός κοινού πεδίου) δείχνει τουλάχιστον πως η »ουτοπία» δεν βρίσκεται πάντα από την μεριά της κριτικής της καθεστηκυίας τάξης, και ότι μπορεί επίσης να χρησιμεύει για την υπεράσπισή της.

η ουτοπία χρησιμοποιείται για να προκαλέσει την ιδέα μιας κοινωνίας ριζικά διαφορετικής από την σύγχρονη, και επί πλέον πολύ καλύτερης, πράγμα που συνεπάγεται πως η κοινωνία που υπάρχει δεν είναι καλή.

ως γνωστόν , οι Marx και Engels αξίωναν πως είχαν ξεπεράσει »τον ουτοπισμό», που θεωρούνταν ένα στάδιο παιδικό της σοσιαλιστικής σκέψης, και πως το είχαν αντικαταστήσει διαμέσου μιας »επιστημονικής» σύλληψης. τις τελευταίες δεκαετίες και μετά το ναυάγιο του παραδοσιακού μαρξισμού, σε περισσότερες περιστάσεις είδαμε να ανοίγουν ξανά θετικές αναφορές για την »ουτοπία» από πλευράς της αριστεράς, όπως μπορούμε να διαπιστώσουμε, παραδείγματος χάριν, στο Λεξικό της Ουτοπίας,  nel Dizionario dell’Utopia, που δημοσιεύτηκε το 2002.

ωστόσο, είναι πολύ πιο κοινό πως η ουτοπία έχει μια κακιά φήμη, και τόσο στην καθημερινή γλώσσα όσο και στις δημόσιες συζητήσεις αυτός ο όρος χρησιμεύει πρώτα απ’ όλα για να αποκλειστεί ο αντίπαλος, να του στερήσουμε ποιότητα. στην καλύτερη των περιπτώσεων, την εξισώνουμε με το »ονειρεύονται πράγματα που ίσως είναι ευχάριστα αλλά όμως είναι αδύνατα», ή με το »είναι αφελείς και τους λείπει η αίσθηση της πραγματικότητας».

συχνότερα πηγαίνουμε πιο πέρα, και λέμε πως η ουτοπική σκέψη  φέρνει απευθείας στον τρόμο. υποθέτουμε πως όλοι εκείνοι που φαντάζονται μια μορφή ύπαρξης συλλογικής ριζικά διαφορετικής από την υπάρχουσα, θα προσπαθήσουν στην συνέχεια να την επιβάλλουν με την βία, ενάντια επίσης σε εκείνους που δεν την επιθυμούν, και η αντίσταση που οι άνθρωποι, και η απλή πραγματικότητα,  θα αντιτάξουν σε εκείνους που πιστεύουν πως είναι δυνατό να την ανακατασκευάσουν, σε σύντομο διάστημα και από την κεφαλή ως τα πόδια, θα προκαλέσει μια κλιμάκωση του τρόμου.

έτσι, τα σταλινικά εγκλήματα όπως και τα μαοϊκά οφείλονταν κατ’ ουσίαν στην προσπάθεια να πραγματοποιηθούν ουτοπίες.

από αυτή την άποψη, η »ουτοπία» συνήθως περιγράφεται σαν »αφηρημένη» : θα επρόκειτο για κατασκευές καθαρά του μυαλού, φιλοσοφίες που σχεδιάστηκαν στο κενό, από πρόσωπα που πιθανόν να είναι προικισμένα με μεγάλες λογικές ικανότητες, αλλά με πολύ μικρή συγκεκριμένη εμπειρία των πραγματικών ανθρώπων και του κόσμου όπως είναι.  η ουτοπία θα χαρακτηρίζονταν, λοιπόν, από το να λαμβάνει υπ’ όψιν την αληθινή φύση του ανθρώπου και για την αξίωση να την καλυτερεύσει ξεκινώντας από μια ιδέα προκαθορισμένη του πως θα έπρεπε να είναι.

έτσι, ο ουτοπιστής θα πίστευε πως γνωρίζει καλύτερα από τους ίδιους τους ανθρώπους εκείνο που τους ταιριάζει, τους συμφέρει. ενώ ονειρεύεται με ανοικτά μάτια στην σοφίτα του  (όπως ο Fourier) ή στο κελί του o  (όπως ο Campanella), ο ουτοπιστής είναι ακόμη αθώος, όταν όμως οι περιστάσεις του επιτρέπουν να προσπαθήσει να φτιάξει ξανά την πραγματικότητα σύμφωνα με τις αφηρημένες του ιδέες, η τραγωδία είναι εγγυημένη.

η βία θα ήταν έμφυτη στην ίδια την ουτοπιστική θεωρία και στην απέχθειά της προς τους πραγματικούς ανθρώπους και τα μειονεκτήματά τους ; οι αιματηρές προσπάθειες που έγιναν για να μεταφράσουν την θεωρία σε πραγματικότητα θα την είχαν μονάχα μετατρέψει σε πράξεις βίας εγγενή στην ουτοπική προοπτική. αυτή η άρνηση της ουτοπίας, προϋποθέτει μιαν ανθρωπολογία που να είναι απογοητευμένη, μέχρι και απαισιόδοξη, αλλά επίσης και αυστηρά ρεαλιστική, και που συνοψίζεται στην φράση του   Kant, «ξεκινώντας από ένα υλικό τόσο στραβό όπως εκείνο από το οποίο είναι φτιαγμένος ο άνθρωπος, είναι αμφίβολο εάν μπορούμε να χαράξουμε κάτι που να μπορεί να είναι ευθύ», φράση που ο άγγλος φιλελεύθερος διανοούμενος  Isaiah Berlin διάλεξε σαν τίτλο για ένα από τα έργα του.

άλλοι φιλελεύθεροι, κυρίως εγγλέζοι, τοποθετούν τις απαρχές του ουτοπικού ολοκληρωτισμού στον Πλάτωνα , in Platone (Karl Popper)  ή στους χιλιαστές του Μεσαίωνα  (Norman Cohn). ξεκάθαρα, πρόκειται περί αυτού : οι αρχές οι ίδιες της ουτοπίας θα ήταν ολοκληρωτικές, και θα έφερναν αναγκαστικά σε διακηρύξεις σαν εκείνες των ρώσων επαναστατών »θα υποχρεώσουμε τους ανθρώπους να είναι ευτυχισμένοι»  («Obbligheremo gli uomini ad essere felici«)  και στην πρόθεση να δημιουργήσουν τον »νέο άνθρωπο», πράγματα που έχουν παράξει μια από τις μεγαλύτερες καταστροφές της ιστορίας. επίσης καλλιτεχνικές πρωτοπορίες πήραν μέρος σε αυτόν τον ολοκληρωτισμό που είχε την πηγή του στην πίστη πως είχε φτάσει η ώρα να φτιαχτεί εκ νέου ο κόσμος, όπως αναφέρουν οι  Jeran Clair και Boris Groys.

γι αυτόν τον τελευταίο, οι ρώσοι πρωτοποριακοί, μακριά απ’ το να είναι θύματα του Stalin, ήταν οι πρόδρομοι της επαναστατικής τάσης που θεωρεί τον κόσμο σαν χυτεύσιμο πηλό, argilla modellabile, σαν ένα έργο τέχνης τελείως καινούργιο που έχει συλληφθεί πέρα από κάθε παράδοση, κάθε έννοιας απαγορευτικής, κάθε έννοιας κοινής, κάθε κοινής λογικής και αίσθησης.

αυτή η αντί-ουτοπική σκέψη υψώνεται προς υπεράσπιση της πολυπλοκότητας και της συστατικής ασάφειας της ανθρώπινης ύπαρξης μπροστά στις αφαιρέσεις της λογικής και στα παραληρήματα μιας ζωντανής φαντασίας. αξιώνει την προστασία της »ανθρώπινης φύσης», αμετάβλητης, ή τουλάχιστον ανθεκτικής σε οποιαδήποτε ταχύτατη αλλαγή, από αυτούς που προτείνονται να την επανεκπαιδεύσουν και να την διορθώσουν.

είναι πολύ τυπικό αυτής της πολεμικής να συλλέγουμε κάποιες λειτουργίες του κρατικίστικου ολοκληρωτισμού που έχει φέρει τα πάνω κάτω στον  XX αιώνα, που θα εφαρμόζονταν όμως εξίσου – παρά τις προθέσεις του – στην κοινωνική τάξη που θα έπρεπε να υποστηριχθεί, την φιλελεύθερη δημοκρατία και την οικονομία της αγοράς. η αντί-ουτοπική σκέψη αυτοπαρουσιάζεται σαν  η σημαία του ανθρώπου έτσι όπως είναι, με όλα τα όριά του, ενάντια σε αυτούς που θέλουν να τον αναγκάσουν να είναι διαφορετικός. κι όμως, εάν υπάρχει μια ουτοπία που όντως πραγματοποιήθηκε τους δυο τελευταίους αιώνες, αυτή είναι δίχως αμφιβολία η καπιταλιστική ουτοπία.

ο »φιλελεύθερος» καπιταλισμός παρουσιάζονταν πάντα σαν »φυσικός», και σύμφωνα με αυτόν, δεν κάνει άλλο από το να δίνει τελειότητα στις αιώνιες φιλοδοξίες του ανθρώπου, ο οποίος  πάντα επιδιώκει τα προσωπικά του οφέλη. έτσι όπως επαναλαμβάνεται απ’ όταν, στον   XVIII αιώνα, ανακοινώθηκε από τον  Mandeville και τον Adam Smith, ο άνθρωπος είναι βασικά εγωιστής, αλλά εάν δεν διαταραχθεί ο ανταγωνισμός ανάμεσα στους εγωισμούς, αυτός θα καταλήξει να δώσει τόπο στην αρμονία της »αόρατης χειρός». ο καπιταλισμός δεν θα είχε κάνει άλλο από το να ακολουθεί την έμφυτη φύση όλων των ανθρώπων να »μαζικοποιήσουν» τα οφέλη τους και τις χαρές τους, και θα ήταν, ως εκ τούτου, η μοναδική κοινωνία που δεν βιάζει την »ανθρώπινη φύση» στο όνομα μιας ανώτερης αρχής.

αλλά εάν είναι έτσι, πως και ο καπιταλισμός χρειάστηκε να επιβληθεί σχεδόν πάντα διαμέσου της δύναμης επί των απείθαρχων πληθυσμών ? είτε επρόκειτο για τους εγγλέζους αγρότες και μάστορες που είδαν τους εαυτούς τους να μετατρέπονται στους πρώτους προλετάριους των εργοστασίων τον  XVIII αιώνα και των λατινοαμερικάνων ινδιάνων του σήμερα, εκείνο που είναι σίγουρο είναι πως οι άνθρωποι σε πολλές περιπτώσεις αρνήθηκαν τα οφέλη της »προόδου». για να είναι της τάξης της κοινωνικό-οικονομικής της πιο κοντινής στην ανθρώπινη φύση, όπως συνηθίζει να αναφέρει, ο καπιταλισμός χρειάστηκε να αγωνιστεί με επιμονή για να αναγκάσει τους ανθρώπους να υπακούσουν στην δική τους »φύση».

όλη η ιστορία του καπιταλισμού είναι γεμάτη από τις κλάψες, τα παράπονα που έχουν να κάνουν με τον »συντηρητικό» χαρακτήρα των πληθυσμών που αξίωνε και προσπάθησε την μετατροπή τους προς τα πλεονεκτήματά του, και γύρω από την προσκόλλησή τους στις παραδόσεις και την έλλειψη σε αυτούς θέλησης για αλλαγή του τρόπου της ζωής τους. σχεδόν παντού, τόσο οι λαϊκές τάξεις στην Ευρώπη όσο και οι λαοί που βρίσκονται έξω από αυτήν υπερασπίστηκαν τρόπους ζωής κοινοτικούς κυβερνημένους από ρυθμούς φυσικούς και αργούς, διαμέσου της αλληλεγγύης και της αμοιβαιότητας του δώρου, διαμέσου κωδικών τιμής και αναζήτησης του κύρους στην θέση του αφηρημένου πλούτου, διαμέσου μιας οικονομικής ηθικής, per mezzo di una morale economica (Edward Thompson),  και μιας κοινής αιδούς, κοινής ευπρέπειας,  e di una comune decenza  (George Orwell).

φυσικά, σε αυτές τις μορφές ζωής δεν ήταν απολύτως απούσες οι αδικίες και οι βιαιότητες, όμως οι άνθρωποι δεν παραιτήθηκαν σχεδόν ποτέ από αυτές με την θέλησή τους, για να αγκαλιάσουν αυτόν τον τρόπο ζωής τον τόσο »φυσικό» που βασίζεται αποκλειστικά στην αναζήτηση του εξατομικευμένου οφέλους, μοναδικής αξίας πραγματικά υπάρχουσας στην καπιταλιστική κοινωνία.  εκτός από τις ανοιχτές ανταρσίες, ατέλειωτες είναι οι καθημερινές πράξεις που μαρτυρούν την αντίσταση, βουβή πολλές φορές, που σχεδόν όλοι οι άνθρωποι αντιτάσσουν, κάποια στιγμή ή κάποιαν άλλη στην ημέρα τους, στην αόρατη ουτοπία μιας καπιταλιστικής κοινωνίας.

ο Marcel Mauss ήταν ένας από τους πρώτους που ανέλυσε αυτό το φαινόμενο, στο περίφημο δοκίμιό του για το δώρο (1924), γύρω από το οποίο συνεχίστηκαν, μέχρι να φτάσουμε στις ημέρες μας, πολλές σπουδές. από τις πρώτες του διατυπώσεις, χρονολογημένες από τις αρχές του  XVII αιώνα, ο καπιταλισμός όντως βασίστηκε σε μια συγκεκριμένη άποψη του ανθρώπου και σε μια πολύ ιδιαίτερη ανθρωπολογία : εκείνη τουοικονομικού ανθρώπου.  quella dell’homo oeconomicus. εντούτοις, αρχικά αυτή η άποψη δεν ήταν με κανένα τρόπο φυσική, και άρχισε να φαίνεται σαν τέτοια, μόνο αφότου συν τω χρόνω εντυπωθεί, διαμέσου της βίας και της αποπλάνησης, στην διάρκεια περισσότερων αιώνων.

L’homo oeconomicus , ο οικονομικός άνθρωπος είναι η μεγαλύτερη ουτοπία που πραγματοποιήθηκε στην ιστορία, και η διάρκειά του και η γεωγραφική εξάπλωσή του ξεπερνούν κατά πολύ τις κρατικίστικες δολοφονικές ουτοπίες που η ουτοπία της αγοράς καταγγέλλει. αυτός που θέλει να ασκήσει κριτική στο σύγχρονο κακό δεν χρειάζεται να εμπιστευτεί τον εαυτό του σε »ουτοπίες» : φτάνει, για ξεκίνημα, να καταγγείλει την »μαύρη ουτοπία» ενός κόσμου τελείως  υποταγμένου και πειθήνιου στην οικονομική λογική που μας κυριαρχεί εδώ και πάνω από διακόσια χρόνια.

ίσως είναι μια »αφελής ουτοπία» να πιστεύουμε πως η ανθρωπότητα μπορεί να ζήσει δίχως ατομική ιδιοκτησία, ιεραρχίες, κυριαρχία και εκμετάλλευση, όμως εκείνο που είναι σίγουρο είναι το γεγονός πως να πιστεύεις  πως η ζωή μπορεί να συνεχίσει ακόμη να βασίζεται στο χρήμα, στο εμπόρευμα και στην αγοραπωλησία είναι μια τρομερή ουτοπία, της οποίας οι συνέπειες είναι ήδη μπροστά στα μάτια μας.

– Anselm Jappe – εμφανίστηκε στο περιοδικό  Salamandra (rivista del gruppo surrealista di Madrid) n° 19-20 del 2011 – της σουρεαλιστικής Μαδριλένικης ομάδας

(1) – «Alliance pour l’opposition à toutes les nuisances, Relevé provisoire de nos griefs contre le despotisme de la vitesse à l’occasion de l’extension des lignes du TGV» (1991), φυλλάδιο που εκδόθηκε εκ νέου το 1998 από τις Éditions de l’Encyclopédie des Nuisances, Paris .

πηγή: Praxis Digital

http://francosenia.blogspot.gr/

Προσθέστε περισσότερες πληροφορίες

To μέγιστο μέγεθος των αρχείων είναι 16ΜΒ. Επιτρέπονται όλες οι γνωστές καταλήξεις αρχείων εικόνας,ήχου, βίντεο. ΠΡΟΣΟΧΗ! Για να υπάρχει η δυνατότα embed ενός video πρέπει να είναι της μορφής mp4 ή ogg.

Νέο! Επιλέξτε ποιά εικόνα θα απεικονίζεται στην αρχή του σχόλιου.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License